Contents

1. Koniec państwa opiekuńczego

2. Wzrost albo welfare state

3. Wędka dla wykluczonych

4. Polak na swoim

5. Sędziom brakuje doświadczenia

6. Ostatnia taka prawica

7. Układ po czesku

8. Czy islam współgra z wolnością?

9. Uniknąć cienia Marszałka

10. Ciężkie boje słabszej płci

Koniec państwa opiekuńczego

Stefan Sękowski

Zastępca redaktora naczelnego „Nowej Konfederacji”

Chodzi o to, by odejść od sytuacji, w której opieka państwa „należy się” wszystkim, w kierunku rzeczywistej realizacji zasady pomocniczości

„Czy ktokolwiek jest w stanie wyobrazić sobie nasze życie bez powszechnej służby zdrowia, bez systemu ubezpieczeń socjalnych, bez rent i emerytur?” – pytał Krzysztof Rak w swoim tekście „Nacjonalizm w obronie welfare state”. Oczywiście są tacy, którzy mają do tego stopnia rozwiniętą wyobraźnię (libertarianie, „oddolni” anarchiści), ale to margines. Nawet stereotypowi polscy liberałowie z Centrum im. Adama Smitha promują wprowadzenie emerytury obywatelskiej, a niektórzy, jak np. Cezary Kaźmierczak ze Związku Przedsiębiorców i Pracodawców, wypowiadają się pozytywnie na temat programu „500+”. A czymże innym jest „500+” i zapewniona, nawet jeśli na granicy głodu, emerytura obywatelska, jak nie podstawowym dochodem gwarantowanym, dla osób znajdujących się w newralgicznym okresie życia – w którym albo jeszcze (dzieci), albo już (osoby starsze) się nie zarabia? Ba, są przecież nawet i tacy (w Stanach Zjednoczonych Ameryki nazywa się ich „bleeding heart libertarians”, co w wolnym tłumaczeniu można tłumaczyć jako „libertarianie o miękkich serduszkach”), którzy pokładają nadzieję w objęciu takim świadczeniem także ludzi w wieku produkcyjnym – oczywiście po likwidacji innych świadczeń socjalnych.

Wyobraźnia nie ponosi nas więc zbyt daleko, a jeśli już, to w kierunku rozbudowy siatki socjalnej, objęcia nią kolejnych grup społecznych czy zapewnienia nam jeszcze bardziej kompleksowej opieki. Szkoda, bo podczas gdy debata publiczna skupia się na pytaniu, ile nam się jeszcze od państwa „należy”, państwo opiekuńcze trzęsie się w posadach i wymaga przynajmniej solidnej reformy, o ile nie wieńca z szarfą „ostatnie pożegnanie”. Zostawiając kwestie związane z odwieczną debatą nt. teorii sprawiedliwości – z przyczyn czysto pragmatycznych – na rozbudowane państwo opiekuńcze nas zwyczajnie nie stać. A gdy już upadnie, to, co uznawano za fantazje teoretyków, stanie się rzeczywistością.

Nasz drogi socjal

Może to brzmieć dziwnie w momencie, w którym polski rząd na każdym kroku „udowadnia, że się da”, wprowadza kolejne kompleksowe i odważne (wolę określenie: brawurowe) programy, których nazwy kończą się na „plus”. Tymczasem zegar długu zawieszony przy Rondzie Dmowskiego w Warszawie bije coraz szybciej. Tłumaczenie, że nie ma sensu podawać długu w wartościach bezwzględnych (ponieważ liczy się tylko jego stosunek do PKB, gdyż mówi on o tym, czy jesteśmy w stanie go na bieżąco spłacać) jest bardzo krótkowzroczne. Nie możemy być przecież pewni, czy za rogiem nie czyha na nas recesja.

Kiedy już zaś dojdzie do takiego momentu, bardzo trudno będzie oszczędzać na szybko. Obecnie już wydatki sztywne polskiego budżetu wynoszą ok. 75 proc. wszystkich wydatków. W tym roku sam Fundusz Ubezpieczeń Społecznych otrzyma z budżetu państwa dotację w wysokości 46,7 mld złotych (a przecież to tylko nieco ponad połowa jego dochodów), zaś Fundusz Emerytalno-Rentowy rolników 17,5 mld złotych. Łącznie na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne przeznaczymy (z samego budżetu!) w tym roku ponad 85 mld złotych, co stanowi 22 proc. państwowej kasy. Obsługa długu będzie kosztowała nas 30 mld zł (8 proc. budżetu). Dług publiczny w stosunku do PKB nie jest może bardzo niepokojący (wynosi ok. 54 proc.), ale już gdy dodamy do niego zobowiązania emerytalne, wyniesie on zatrważające 229 proc. (a i to bez zobowiązań z tytułu emerytur rolniczych, mundurowych czy rent zusowskich). Jednym z głównych tematów podnoszonych przy okazji dyskusji nad reformami służby zdrowia jest to, że jest ona w Polsce niedofinansowana. Rzeczywiście, w porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej nasze wydatki są niskie, a jeśli weźmiemy pod uwagę, co w jej ramach nam się obiecuje – z pewnością niewystarczające. Jednak z drugiej strony, gdy wyobrazimy sobie, że, aby móc liczyć na „darmową” opiekę zdrowotną, płacimy miesięcznie abonament w wysokości średnio 260 zł (patrząc na medianę wynagrodzeń), to nie jest to już tak mało.

Opieka zdrowotna i emerytury to tylko dwa przykłady tego, jak drogie w utrzymaniu jest nasze polskie państwo opiekuńcze. Te przykłady świetnie pokazują źródło jego kryzysu: starzenie się społeczeństwa, wzrost liczby osób nieaktywnych zawodowo. Co za tym idzie, konieczność dodatkowego obciążenia pracujących – po to, by móc na dotychczasowym poziomie (emeryci) lub na coraz lepszym (niedomagająca opieka geriatryczna) zapewnić im opiekę. System ten oparty jest na przeświadczeniu, że gospodarka będzie rozwijać się cały czas, zaś ludzie albo nie będą żyli coraz dłużej, albo będzie ich się rodzić coraz więcej. Zresztą, sytuacja w innych krajach nie jest lepsza: w ojczyźnie współczesnych systemów emerytalnych, Republice Federalnej Niemiec, jeszcze w latach 70. XX wieku stopa zastąpienia wynosiła ok. 70 proc. Dziś jest to ok. 55 proc. i według OECD, jeśli nie nastąpi reforma polegająca m.in. na podwyższeniu wieku emerytalnego, będzie dalej spadać. Kryzys emerytalny dotyka całą cywilizację zachodnią.

Bańka emerytalna (i nie tylko)

Niby o tym wiemy, ale trudno nam przyjąć to do wiadomości – zwłaszcza, że problem nie dotyczy tylko emerytur czy opieki zdrowotnej. Jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że państwo opiekuje się nami „od kołyski aż po grób”. Rodzimy się – zazwyczaj – w państwowych szpitalach, chodzimy do państwowych szkół (a przynajmniej funkcjonujących wedle państwowego systemu), leczymy się w przychodniach opłacanych z kierowanego przez państwo ubezpieczenia zdrowotnego, a wraz ze zbliżającą się starością lubimy myśleć, że „zawsze będą jakieś emerytury” – tym bardziej, że przecież całe życie odkładaliśmy na ten cel coraz to wyższe składki. Poczucie oczywistości tego stanu rzeczy rozbudza apetyty i każe nie myśleć o tym, że źródłem danych świadczeń nie są jakieś przyrodzone prawa, tylko wypracowany i względnie stabilny dobrobyt. Radość katolickich konserwatystów z powszechności „500+”, dzięki której znika nam z pola widzenia socjalny charakter tego świadczenia, to sposób na zamykanie oczu na rzeczywistość.

Wszystko ma jednak swą cenę – i to cenę coraz wyższą. Gdy okazuje się, że zmieniająca się struktura demograficzna może doprowadzić do wywrócenia się systemów zabezpieczeń socjalnych, pojawiają się pomysły działań pronatalistycznych. Abstrahując od tego, czy należy obywateli traktować jak bydło rozpłodowe, mające zapewnić utrzymanie systemu emerytalnego, nie da się wskazać państwa, w którym te pomysły działałyby na stałym, zadowalającym poziomie. Nawet gdyby „500+” miało być tu wyjątkiem, to – zostawiając na boku inne, często pozytywne skutki tego programu – jako inwestycja w utrzymanie państwowych emerytur kompletnie się nie kalkuluje, co wykazał w swoim sławetnym przemówieniu sejmowym śp. poseł Rafał Wójcikowski z Kukiz’15 (by po totalnej krytyce programu… wstrzymać się od głosu). Jeśli przyjmie się prognozowany przez rząd wzrost liczby urodzeń, spowodowany przez ten program, z wydanych na „produkcję” jednego dziecka 850 tys. złotych, przez cały okres składkowy tego dziecka do ZUS-u wróci 350 tys. zł (oczywiście, jeśli dożyje wieku produkcyjnego). Ale to przecież nie wszystko, bo pieniądze na coraz liczniejsze „dasie” (nie tylko „da się”, ale i „pokazaliśmy, że da się”) można wyciągać i z innych kieszeni. Na przykład delikatnie, poprzez dalsze zadłużanie się (stąd genialny w swej prostocie, choć cieszący się nikłym wzięciem pomysł, by rodzice finansowali „500+” swoich dzieci, pożyczając państwu pieniądze, kupując za nie obligacje). Innym sposobem jest szukanie środków w kieszeniach coraz to szerszych warstw społecznych, począwszy od bogaczy (czyli tych, którzy w Polsce zarabiają już nawet po kilka tysięcy złotych), ale także np. studentów (pomysł na oskładkowanie ich pracy). Z biegiem czasu może powrócić konieczność ponownego podwyższenia wieku emerytalnego i podatków, aż kiedyś nastąpi moment, w którym Trybunał Konstytucyjny (bez względu na to, kto wybierze jego sędziów), kierując się odpowiedzialnością za sytuację finansów publicznych uzna, że „praw nabytych” nie powinniśmy traktować znowu tak dosłownie. Miraż wiecznego bezpieczeństwa socjalnego, zapewnianego nam przez państwo, pryśnie jak bańka mydlana i doprowadzi do upadku spokoju społecznego. Tym razem zantagonizowanymi grupami będą ludzie w wieku produkcyjnym, którzy nie będą chcieli być obciążani kolejnymi podatkami na rzecz swych antagonistów, osób starszych, które będą się (słusznie) czuły oszukane.

Oszustwo państwa dobrobytu

Tylko czy sami nie chcemy być oszukiwani? Oszustwem jest już sama nazwa, której konsekwentnie nie używam, a która jest powszechnie stosowana do określenia państwa opiekuńczego: państwo dobrobytu. W rzeczywistości jego specyfiką nie jest to, że wytwarza dobrobyt, ale to, że za cel stawia sobie zapewnienie opieki wszystkim swoim obywatelom. Robi to mądrzej (np. w państwach skandynawskich) lub głupiej (w realnym socjalizmie). W tym drugim przypadku zresztą łączy się to ze słynnym stwierdzeniem Churchilla, że największą wadą kapitalizmu jest nierówny podział dostatku, zaś największą zaletą socjalizmu jest równy podział biedy. Sytuacje takie jak rozmnożenie chleba przez Chrystusa nad Jeziorem Galilejskim zdarzają się niezmiernie rzadko: w rzeczywistości dobrobyt bierze się z pracy, nie z redystrybucji.

Kolejnym oszustwem jest to, że na stałe da się skonstruować taki system państwowy, w ramach którego obywatelom dostarcza się opiekę na takim samym, a z czasem coraz lepszym poziomie. To iluzja, która bywa nawet przydatna: spokojniej się żyje nie myśląc o tym, co będzie się działo z nami za 30–50 lat. Ma ona źródła w marzeniu o statycznym świecie, w którym niewiele się zmienia, a jeśli już, to wystarczy od czasu do czasu coś podregulować lub dosypać środków, by mechanizm działał dalej. Problem w tym, że żyjemy w Świecie nieustannej zmiany – a najlepszym środkiem na nieprzewidziane skutki zmian nie jest myślenie, że „zawsze jakoś to będzie”, tylko nieustanna zapobiegliwość. Prawdą jest oczywiście, że zanim pojawiło się państwo opiekuńcze, nie wszystkich na tę zapobiegliwość było stać. Czy to mentalnie, czy finansowo. A jednak – rozwijały się instytucje oddolne, zapewniające swoim członkom to, co obecnie obiecuje im państwo: towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, robotnicze kasy zapomogowe czy stowarzyszenia bratniej pomocy (takie jak np. „Bratniaki”, prowadzące przed wojną na uczelniach tanie stołówki czy wypłacające stypendia). W Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych Ameryki istnieje bogata tradycja „stowarzyszeń bratnich”, organizujących pomoc w potrzebie czy emerytury dla swoich członków i ich rodzin, do których do dziś należą miliony osób – by wspomnieć choćby Rycerzy Kolumba, działających obecnie także w Polsce. Powstanie państw opiekuńczych upowszechniło opiekę, ale jednocześnie pozbawiło wielu ludzi zapobiegliwości.

Praca, własność, współdziałanie

Kryzys państwa opiekuńczego, a może nawet jego klęska, nie musi oznaczać pojawienia się państwa minimum. Dla jasności wywodu specjalnie oddzielam w tym miejscu funkcje socjalne od usługowych, o których pisał wcześniej na naszych łamach Piotr Wójcik. Jednak moja uwaga tyczy się i samych funkcji socjalnych. Po pierwsze, mogłoby to z pragmatycznego punktu widzenia skończyć się katastrofalnie – nie jesteśmy bowiem ani mentalnie, ani instytucjonalnie gotowi na to, by z nich zrezygnować. Świetnie widać to na przykładzie nieudanej próby poradzenia sobie ze zbliżającą się katastrofą emerytalną pod koniec lat 90. XX wieku. Biorąc za dobrą monetę rzeczywistą chęć decydentów politycznych zapewnienia obywatelom godnego zabezpieczenia na starość – poprzez „outsourcing” na rzecz Powszechnych Towarzystw Emerytalnych – warto zauważyć, że było to nie tyle odejście od opiekuńczości, co przejście do kapitalizmu opiekuńczego, w ramach którego to firmy prywatne (w tym przypadku: wielkie instytucje finansowe) zapewniają nam to, co do tej pory robiło państwo. Skończyło się to skokowym wzrostem długu publicznego, niegospodarnością OFE i koniecznością rozmontowania programu po kilkunastu latach (a w niedługiej przyszłości pewnie likwidacji). Jednocześnie nie wpłynęło na zapobiegliwość obywateli (zwróćmy uwagę choćby na nikłe zainteresowanie III filarem).

Po drugie zaś, funkcje socjalne mogą być przydatne z punktu widzenia spójności społecznej, po to, aby ludzie, którzy rzeczywiście nie są w stanie sobie sami pomóc – lub nikt nie chce tego dla nich zrobić – nie „odjechali” zbytnio od reszty społeczeństwa, co miałoby negatywne skutki nie tylko dla nich samych, ale i dla reszty obywateli (wzrost przestępczości, zagrożenie rozruchami, przewrotami itp.). Chodzi raczej o to, by zmienić paradygmat funkcjonowania państwa w tym zakresie: odejść od sytuacji, w której opieka państwa „należy się” wszystkim, w kierunku rzeczywistej realizacji zasady pomocniczości, w ramach której państwo udziela pomocy dopiero wtedy, gdy rzeczywiście nikt inny nie jest w stanie tego zrobić.

Kierunek, w jakim należałoby pójść, streściłbym w trzech słowach: praca, własność, współdziałanie. Najbardziej pragmatycznym i umiarkowanym rozwiązaniem, jakie państwo opiekuńcze przy swojej dekompozycji mogłoby podjąć, byłoby stopniowe przechodzenie od modelu opiekuńczego (welfare state) w stronę państwa wspierającego pracę (workfare state). Narzędzi jest sporo, wiele z nich jest z sukcesami używanych w różnych państwach świata. To np. połączenie bogatej siatki socjalnej (a jednak!) z liberalnym prawem pracy, czyniącym rynek elastycznym (dziś nie mamy w Polsce ani jednego, ani drugiego) w ramach flexicurity; dopłaty do nisko wykwalifikowanej płacy (ale przy jednoczesnej likwidacji płacy minimalnej – gdyż utrzymywanie jednego i drugiego jest przeciwskuteczne); wspieranie edukacji przygotowującej ludzi do odnalezienia się na rynku pracy. Osobom do tej pory z niego wykluczonym (trwale bezrobotni, alkoholicy, bezdomni) pozwalają „z niewielką pomocą przyjaciół” stanąć na nogach takie instytucje jak spółdzielnie socjalne. Rozwiązania te mają także swoje minusy i mogą być zaproszeniem do nadużyć, jednakże pomoc w znalezieniu pracy, która zapewni nam byt, jest lepsza od sytuacji, w której wszystkich z automatu traktujemy jako niezdolnych do zadbania o siebie i swoich bliskich. Likwidacja kolejnych funkcji socjalnych państwa jednocześnie zmniejszyłaby nacisk na fiskalizm i pozostawiłaby więcej środków w kieszeniach obywateli – które mogłyby zostać wykorzystane w celu pokrycia ich potrzeb socjalnych.

W czasie, gdy udział pracy w PKB się zmniejsza, może ona jednak nie wystarczyć. Redystrybucja środków (np. w postaci „500+”) stworzy w Polsce być może klasę średnią w swych cechach zewnętrznych, jednak nie będzie to klasa średnia w klasycznym rozumieniu tego słowa – czyli taka, która posiada własność, dzięki której może czasowo utrzymywać się bez pracy, lub też uzupełniać dzięki niej swoje dochody. „Klasa średnia” z redystrybucji jest uzależniona od państwa – potrzeba więc takich rozwiązań, które uczynią z nas społeczeństwo właścicieli. Oczywiście nie każdy „założy firmę” i będzie biznesmenem, jednak rozwiązania takie jak promocja akcjonariatu pracowniczego pozwalają pracownikom czerpać środki nie tylko z pracy, ale i z posiadanego przez siebie kapitału. Najbardziej popularne tego typu rozwiązania w USA, czyli plan pracowniczej własności akcji (ESOP) oraz Plan 401(k) polegają m.in. na powiązaniu akcjonariatu pracowniczego z zabezpieczeniem emerytalnym, pełnią więc po części także funkcje socjalne. Państwo może wspierać je np. przez ulgi podatkowe dla przedsiębiorców „dzielących się” z pracownikami swoją własnością. Nie będzie to jednak działało bez wytworzenia się u pracowników etosu właścicielskiego – poczucia, że firma jest rzeczywiście „moja” i nie służy mi tylko do pobierania dywidendy, tudzież szybkiego odsprzedania akcji menedżerowi.

I wreszcie to, z czym u nas chyba najtrudniej: współdziałanie. Wspomniane już spółdzielnie socjalne to świetny „inkubator przedsiębiorczości”. Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych pozwalają pomagać sobie nawzajem w trudnych sytuacjach. Stowarzyszenia wzajemnościowe potrafią pełnić rolę „kas chorych”. Kooperatywy mieszkaniowe ułatwiają ludziom zbudowanie własnego domu, bez pośrednictwa dewelopera. Przykłady rozwiązań, w ramach których ludzie łączą się, by osiągnąć wspólny cel, zaś ich jedynym profitem jest osiągnięcie tego celu właśnie, można mnożyć – oduczeni tego przez realno-socjalistyczne państwo opiekuńcze, którego kontynuacją jest dzisiejszy opiekuńczy kapitalizm, nie potrafimy sobie tego wyobrazić. A jednak, to działało u nas i działa w licznych państwach świata.

To wszystko wymaga jednak przede wszystkim zmiany myślenia. Sam wiem, jakie to trudne, niemniej zdanie sobie sprawy z tego, że nasz państwowo redystrybuowany dobrobyt może w każdej chwili pęknąć niczym bańka mydlana, powinno nas otrzeźwić i skłonić do samodzielnej, ale i wspólnej zapobiegliwości, bez urzędniczego pośrednictwa. Zanim będzie za późno.

Wzrost albo welfare state

Karol Zdybel

Ekonomista i filozof

Duże i kosztowne państwo socjalne nie może współistnieć z niskim zadłużeniem sektora publicznego oraz wysoką stopą wzrostu gospodarczego

Polskie państwo opiekuńcze na tle swoich europejskich odpowiedników nie jest olbrzymem. Stanowi raczej twór średniej wielkości, chociaż z coraz większymi aspiracjami do przejmowania zadań z rąk obywateli. Wydaje się, że nad Wisłą z całą energią odżyła koniunktura na państwo socjalne, czy to w wersji wzorowanej na lewicowym modelu socjaldemokracji, czy też, przede wszystkim, w rodzimym wydaniu socjal-konserwatywnym. Ambicje animatorów polskiego mogą jednak rozbić się o ścianę spowolnionego wzrostu lub wysokiego zadłużenia publicznego.

Wzrost i dobrobyt

Od prawie dwóch lat w debacie publicznej nad stanem polskiej gospodarki stale obecne są dwa wątki. Pierwszym z nich jest potrzeba skrócenia dystansu cywilizacyjnego między Polską a krajami zachodnimi, drugim konieczność zapewnienia bezpieczeństwa socjalnego szerokim masom, dzięki czemu uzyskają one poczucie stabilności i będą mogły w nieskrępowany sposób realizować swoje podstawowe ambicje życiowe.

Kwestia rozwoju stanęła na wokandzie politycznej w postaci słynnego „planu Morawieckiego”. Zakłada on między innymi podniesienie w średnim okresie stopy inwestycji krajowych do wysokości 25% (w 2016 r. znajdowała się w trendzie spadkowym i wyniosła 18,5%, najmniej od 2004 r.), czyli intensywną formację krajowego kapitału. Tym sposobem miałoby dojść do wzrostu produktywności polskiej gospodarki, co w konsekwencji, w perspektywie kilkunastu lat, podniosłoby stopę życiową Polaków do wysokości zbliżonej do krajów Europy Zachodniej.

Z drugiej strony rozbudowa państwa dobrobytu przyspiesza. Nie tylko doszło do odwrócenia reformy wieku emerytalnego, ale pojawił się flagowy program finansowego subsydiowania dzietności, który w tym roku pochłonie ponad 23 mld złotych. Analogiczne programy wsparcia lada dzień wejdą w życie w takich obszarach, jak choćby mieszkalnictwo („Mieszkanie plus”).

Trójdylemat

W dyskusji o państwie opiekuńczym natykamy się na sytuację podobną do słynnego „trójdylematu” gospodarki międzynarodowej, by posłużyć się terminem M. Obstfelda i A. M. Taylora. Obaj ekonomiści, a także ich o generację młodsi poprzednicy, przekonywali swego czasu, że niemożliwe jest jednoczesne posiadanie sztywnego kursu walutowego, swobody przepływu kapitału oraz niezależnej polityki monetarnej. Tylko dwie z tych trzech rzeczy mogą pojawić się w połączeniu. W przeciwnym wypadku dojdzie do nierównowagi i kryzysu walutowego, odpływu rezerw bądź zapaści na rynkach finansowych.

Jeśli rozważymy gospodarkę krajową i rozbudowane państwo opiekuńcze, to prędko dostrzeżemy, że i tutaj w grę wchodzą trzy scenariusze, które są łącznie niekompatybilne. Duże i kosztowne państwo socjalne nie może współistnieć z niskim zadłużeniem sektora publicznego oraz wysoką stopą wzrostu gospodarczego. Innymi słowy, stajemy wobec wyboru: albo kosztowne i powszechne mechanizmy osłony przed różnymi postaciami życiowego ryzyka oraz systemy finansowego wsparcia podstawowych potrzeb, albo daleko idące ograniczenie takich instytucji i szybszy wzrost. Jeżeli natomiast chcielibyśmy zachować i jedno, i drugie, musielibyśmy zapłacić cenę w postaci rosnącego długu publicznego.

Przykłady są o krok

Niektóre kraje zachodnie, takie jak Francja, rozdęły państwo dobrobytu do tego stopnia, że nie doświadczają już ani istotnego wzrostu, ani dobrej kondycji finansów publicznych. Poza krótkim okresem rekonwalescencji, który nastąpił po kryzysie finansowym, francuski dochód narodowy nie rósł przez ostatnie 9 lat szybciej niż 2% rocznie, zaś jego kumulatywny przyrost w minionych 15 latach osiągnął jedynie 15,2%. Tymczasem dług publiczny nad Sekwaną raptownie zbliża się do wielkości rocznego produktu (w 2016 r. 96% PKB), przy stale powiększającym się udziale państwa w gospodarce (obecnie 57%). W podobnym impasie tkwią Włochy, gdzie dochód narodowy w 2016 r. był taki sam, jak w 2000 r., zaś zadłużenie sektora publicznego drugi rok z rzędu przewyższyło 130%. To oczywiście tylko wybrane przykłady.

Na ogół pierwszą ofiarą ekspansywnej polityki społecznej pada wzrost: zachodnioeuropejskie demokracje są już na tyle bogate, że nie jest on przedmiotem społecznie odczuwalnej potrzeby. Na dowód tego można przywołać nie tylko statystyki, ale przede wszystkim tematy debat toczonych w sferze publicznej: należą do nich ekologia, równość szans czy kwestie imigracji, a tylko wyjątkowo – w okresie dotkliwszych kryzysów – wzrost gospodarczy. Demokratyczny kapitalizm, zgodnie ze starą przepowiednią J. Schumpetera, okazał się ofiarą własnego sukcesu, oddając pole innym porządkom społecznym.

Być może obserwując naszych zachodnich sąsiadów będziemy mogli wkrótce ocenić, czy stara dobra polityka wzrostu i dyscypliny finansów publicznych rzeczywiście może zostać trwale odrzucona. Oto kandydat na niemieckiego kanclerza Martin Schulz w kampanii wyborczej zapowiada chęć pożegnania się z częścią dorobku Agendy 2010 – programu tyleż redukującego olbrzymie w momencie jego powstawania, czyli w połowie pierwszej dekady XXI wieku, niemieckie państwo opiekuńcze, co zostawiającego je przecież wciąż w postaci gargantuicznej. Schulzowi ono jednak nie wystarcza, więc deklaruje rewizję reformy, wprowadzonej przez innego przewodniczącego SPD, Gerharda Schroedera.

Byłby to przynajmniej częściowy powrót do uciążliwej sytuacji, z którą Niemcy walczyli przez długie lata. Przypomnijmy okoliczności wprowadzenia Agendy 2010: Republika Federalna pod koniec lat 90. doczekała się w publicystyce ekonomicznej miana „chorego człowieka Europy”, a to z powodu niskiej międzynarodowej konkurencyjności niemieckiego robotnika (kto by dziś pomyślał?). Zwłaszcza w trakcie stagnacji w latach 2001–2004 wydajność pracy z trudem dorównywała jej kosztom, a bodźce skłaniające do przyjmowania zatrudnienia po niższych stawkach były bardzo słabe. Arbeitslosengeld, czyli wypłacany latami zasiłek dla bezrobotnych, wielu po prostu wystarczał. Swoje robiły również wysokie emerytury oraz wiele zachęt do rezygnowania z pracy przed osiągnięciem odpowiedniego wieku (świadczenia przedemerytalne). Wzrost gospodarki naszych zachodnich sąsiadów przez lata był z tych powodów symboliczny, zaś stopa bezrobocia dochodziła do 11%.

Trudno o naśladownictwo

Czy Polska będzie w stanie pogodzić pogoń za krajami Zachodu z imitacją ich modelu państwa dobrobytu? Europejskie przykłady z ostatnich lat nie napawają optymizmem. Również dane krajowe każą sceptycznie zapatrywać się na możliwość połączenia tendencji prosocjalnych ze wzrostem. Od kilku kwartałów pojawiają się niepokojące sygnały o redukcji inwestycji i spadku dynamiki PKB (do 2,8% w minionym roku). I nawet jeśli wiele prawdy jest w stwierdzeniu, że jednym z powodów obu zjawisk jest przejściowe spowolnienie w inwestycjach samorządowych, to nie sposób ignorować ostrzeżeń wychodzących m.in. od ekonomistów Banku Światowego czy byłego prezesa NBP, Marka Belki. Jednogłośnie podnoszą oni kwestię panującej niepewności regulacyjnej oraz, przede wszystkim, zakusów fiskusa, który musi znaleźć pieniądze na hojne programy socjalne. Te znowu przesuwają punkt ciężkości polskiej gospodarki, i tak przecież niedoinwestowanej, z wydatków na dobra kapitałowe w stronę rosnącej konsumpcji.

Mimo wszystko zasięg penetracji państwa opiekuńczego jest nad Wisłą wciąż nieporównywalnie skromniejszy niż na Zachodzie. Wydatki na świadczenia społeczne, stanowiące wprawdzie bardzo niedoskonałe, ale na odpowiednio wysokim poziomie ogólności niezwykle użyteczne narzędzie pomiaru, wyniosły w Polsce 14,2% PKB (dane za 2015 r. wg metodologii Eurostatu – nowsze dane prawdopodobnie wykażą wzrost statystyki). Udział tej wielkości sytuuje Polskę w połowie unijnej stawki – za Niemcami czy Włochami, ale przed Czechami, Wielką Brytanią, a także uchodzącą za socjaldemokrację par excellence Szwecją. Należy wszelako pamiętać, że w dyskusji o zakresie oraz wysokości świadczeń trzeba uwzględnić konieczność zamknięcia luki cywilizacyjnej. Jak powiedzieliśmy, szybki wzrost niekoniecznie spędza sen z powiek zachodnim społeczeństwom. W Polsce natomiast stanowi cel oficjalny.

Dlatego naturalna mogłaby wydawać się pokusa, by rosnące koszty państwa dobrobytu sfinansować długiem publicznym, omijając w ten sposób alternatywę – wzrost. To jednak scenariusz nie tylko niepożądany, ale wręcz niemożliwy do zrealizowania w długim okresie. Rosnący ciężar zadłużenia da się utrzymywać tylko przez pewien czas. Po jego upływie sfinansowanie rozdętego budżetu musi okazać się zbyt kosztowne.

Zagrożenie marazmem

Wprawdzie wieszczoną od lat przez Leszka Balcerowicza wizję głębokiego kryzysu fiskalnego, po którym nie zostanie kamień na kamieniu, należy traktować ze sporą rezerwą, ale nie sposób ukryć, że zadłużenie sektora publicznego już teraz jest w Polsce problemem. Nie jest on tak oczywisty, kiedy zestawia się względną wysokość polskiego długu publicznego (tj. jego stosunek do PKB) z innymi krajami Europy. Takie państwa jak Niemcy, Austria czy Wielka Brytania cechują się zadłużeniem publicznym na poziomie od 70 do 90% dochodu narodowego, a więc nawet o ponad połowę wyższym niż Polska, i nie popadają przez to w kłopoty natury makroekonomicznej. Przypadek Polski jest jednakże inny, albowiem ponosi ona wysokie jednostkowe koszty bieżącej obsługi długu (tj. koszty przypadające na każdą złotówkę zobowiązań). Nawet w szczytowym punkcie kryzysu fiskalnego była pod tym względem drugim, najbardziej obciążonym państwem Unii Europejskiej (z kosztami jednostkowymi w wysokości 5,4% w 2011 r.), ustępując jedynie Rumunii (5,7%), ale już nie np. Grecji (4,5%) czy Włochom (4,2%).

Z tej przyczyny powiększanie zadłużenia sektora publicznego nie może być długookresową odpowiedzią na wyzwania nadwiślańskiej polityki gospodarczej oraz społecznej. Państwo dobrobytu wyprze bądź wzrost, bądź wciąż jeszcze nienajgorszą – ale wrażliwą na pomnażanie sumy zobowiązań – sytuację finansów publicznych. Już dziś zresztą roczny koszt obsługi zadłużenia Skarbu Państwa (30 mld zł w tegorocznych planach budżetowych) przewyższa o prawie jedną trzecią koszt całego programu „500+”.

Cena i jakość

Wyborowi pomiędzy wzrostem a państwem dobrobytu towarzyszy również kwestia jakości polskiej wersji tego drugiego, w niczym bowiem nie przypomina swoich zachodnioeuropejskich odpowiedników. Co więcej, podobnie jak one, ma przed sobą raczej nieciekawe perspektywy, głównie z uwagi na starzenie się społeczeństwa, jako że wydatki na emerytury są zdecydowanie największą pozycją budżetową. Ten sam czynnik wpłynie zresztą w dłuższej perspektywie na koszt innych instytucji państwa opiekuńczego, przede wszystkim opieki medycznej.

Jako że starzenie się w wymiarze ogólnospołecznym jest procesem powolnym i stopniowym, nie należy spodziewać się nagłego załamania się systemu opieki społecznej i jego niewypłacalności. Trzeba raczej liczyć się z tym, że gwarancje ochrony przed ryzykiem życiowym będą krok po kroku wycofywane, a warunki jej otrzymania – sukcesywnie zmieniane na niekorzyść ubezpieczonych. Wprawdzie rządowi Prawa i Sprawiedliwości udało się jeszcze odwrócić podwyższenie wieku emerytalnego, ale tendencje panujące w całej Europie każą sceptycznie zapatrywać się na długookresową możliwość utrzymania status quo w tym względzie. System emerytalny skapituluje przed demografią – albo poprzez utrudnianie dostępu do emerytury, albo poprzez obniżenie jej wysokości. To ostatnie, z uwagi na niski wymiar świadczenia w Polsce – ponad połowa emerytów pobiera świadczenia nie wyższe niż 2200 zł miesięcznie – raczej nie wchodzi w grę.

Osobną sprawę stanowią podejmowane próby „zwiększenia dzietności”, co po jakimś czasie miałoby stanowić remedium na demograficzne kłopoty systemu zabezpieczeń na starość. Abstrahując od dyskusji o skuteczności dopłat do wychowania dzieci, trzeba zauważyć, że tak monstrualnie wielkie programy same są źródłem gigantycznych obciążeń budżetowych. Nawet jeśli po pewnym czasie udałoby się dzięki nim zmniejszyć oskładkowanie pojedynczego obywatela, to odniesienie korzyści fiskalnej netto byłoby i tak bardzo nieoczywiste.

Gonić, ale się nie upodabniać

Kopiowanie wzorców zaczerpniętych z zachodnich państw opiekuńczych będzie również kopiowaniem ich własnych problemów, za to domniemane pożytki – z uwagi na o wiele mniejsze możliwości Polski w zakresie jego utrzymania na wysokim poziomie – są i pozostaną iluzoryczne. Owe możliwości można by zdobyć jedynie dzięki zamknięciu luki cywilizacyjnej. Na to się nie zanosi, bo Polska, kopiując europejskie rozwiązania, sama – toutes proportions gardées – dokonuje określonych wyborów, jeśli idzie o ścieżkę rozwoju. To nieco paradoksalne, że obierając kierunek na dobrobyt dla wszystkich, utrudnia sobie uzyskanie go w przewidywalnym czasie.

Innymi słowy, model oparty na swobodzie gospodarowania własnością, niewielkich obciążeniach kapitału i pracy oraz indywidualnej odpowiedzialności za ryzyko życiowe wydaje się wskazany. Nawet po odłożeniu na bok rozmaitych zarzutów natury etycznej, jakie można sformułować pod adresem państwa opiekuńczego, dojdziemy ostatecznie do konstatacji, że tylko drogą szybkiego i nieokupionego zadłużeniem wzrostu Polska może wypracować trwałe bogactwo, jakiego wielu oczekuje.

Wędka dla wykluczonych

Karol Handzel

Student na wydziale Prawa i Administracji, były wiceprezes Stowarzyszenia KoLiber

Wielu członków spółdzielni socjalnych, zanim zaczęło pracować, zbierało złom lub całymi dniami piło. Wspólna praca pomaga usamodzielnić się bezdomnym, długotrwale bezrobotnym czy niepełnosprawnym

O tej porze w Pubie Browaru Spółdzielczego w Gdańsku jest jeszcze pusto, ale wieczorem znów będzie on pełen ludzi. Poza kilkunastoma kranami z piwem innych browarów, można się tu napić także tego uwarzonego w Pucku przez osoby niepełnosprawne. Od jakiegoś czasu browar słynie z pięknych, haftowanych etykiet na piwo, które z dumą pokazuje mi Janusz Golisowicz, kierownik browaru.

– „Na początku mieliśmy jedenastu pracowników, z czego dziesięć osób było niepełnosprawnych, a jedna z nich była dla nich asystentem” – tłumaczy.

– „Kiedy pod koniec 2015 roku otworzyliśmy pub, doszło do nas kilka osób niepełnosprawnych z Trójmiasta i osoba, która zarządza lokalem. Wiele osób przychodziło też społecznie i stało za barem – dodaje. Browar otworzyli z trudem, bo wprawdzie na każdego niepełnosprawnego pracownika otrzymali dwadzieścia tysięcy złotych dotacji z Urzędu Pracy, ale starczyło to jedynie na zakup sprzętu, bez surowców. Produkcja szybko urosła do ośmiu tysięcy litrów rzemieślniczego piwa miesięcznie. Z kolei spółdzielnia ESTETICA EXPERT z Kobysewa postawiła na dwa rodzaje działalności – poza zakładem kosmetycznym prowadzony jest jeszcze Fit Bar, w którym mogą zjeść zdrowo między innymi amatorzy pobliskich kortów tenisowych. Zatrudnia on 9 osób – chorych, niepełnosprawnych, mających problemy ze znalezieniem pracy czy samotne matki. Prezes zarządu, Piotr Sobieralski, zwraca uwagę na to, że w spółdzielni wciąż pracują wszystkie te osoby, które były zatrudnione w niej na początku.

– Staramy się budować relacje długofalowe nie tylko z klientami. Nie chodzi nam przecież o to, żeby zmieniać ludzi co trzy miesiące, ale żeby pracownik chciał u nas zostać i identyfikował się ze spółdzielnią – tłumaczy Sobieralski.

Zyski z celem

Wielu osobom ten rodzaj działalności wciąż może brzmieć obco i nie ma co się temu dziwić, bo o spółdzielczości socjalnej w Polsce możemy mówić zaledwie od kilkunastu lat. Za jej początek należy uznać uchwalenie ustawy o zatrudnieniu socjalnym w 2003 roku. Określiła ona zasady tworzenia centrów integracji społecznej i zawarła możliwość założenia spółdzielni przez osoby korzystające wcześniej z zajęć w centrum oraz możliwość refundacji przez starostów kosztów ubezpieczenia społecznego przez pierwsze dwanaście miesięcy działalności. Kolejny postęp w tej dziedzinie przyniosła nowelizacja ustawy Prawo Spółdzielcze, która po raz pierwszy określiła zasady tworzenia i działania spółdzielni socjalnych. Ze względu na swoją specyfikę, związaną z wykluczeniem społecznym osób prowadzących ten typ spółdzielni, powyższa regulacja okazała się niewystarczająca i w 2006 roku weszła w życie ustawa o spółdzielniach socjalnych. Od tego momentu ilość tego typu działalności zaczęła systematycznie rosnąć. O ile w 2009 roku spółdzielni zarejestrowanych w KRS było zaledwie 197, o tyle w 2012 już 615, a w 2015 – 1266. W porównaniu ze stałym spadkiem liczby pozostałych typów spółdzielni (z 18 488 w 2004 roku do 11 612 w roku 2012), daje to podstawę do sądzenia, że w ciągu najbliższych kilku lat element socjalny stanie się bardzo ważną częścią polskiej spółdzielczości.

Dziś spółdzielnię socjalną może założyć co najmniej pięć osób fizycznych lub dwie osoby prawne. Nie chodzi tu jednak o zwykłe osoby fizyczne, ale o osoby bezrobotne, niepełnosprawne, uzależnione, bezdomne, chore psychicznie, byłych więźniów czy uchodźców. Liczba pozostałych osób nie może przekraczać 50 proc. członków spółdzielni. Szczególnie chętnie w tym modelu uczestniczą osoby bezrobotne i niepełnosprawne – według danych za lata 2012–2013 przynajmniej jedna osoba bezrobotna znalazła się w aż 94,2 proc. badanych spółdzielni, a w przypadku osób niepełnosprawnych wskaźnik ten wyniósł 32,7 proc. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku osób uzależnionych od alkoholu, narkotyków, chorych psychicznie czy uchodźców, których odsetek wśród założycieli jest marginalny. Powstająca spółdzielnia zostaje zwolniona od opłat sądowych, związanych z wpisem do KRS, może się też ubiegać o refundację przez starostów składek na ubezpieczenia społeczne, dotację z Funduszu Pracy na podjęcie działalności czy z PFRON – na wniesienie wkładu przez osobę niepełnosprawną. W zamian spółdzielnia nie tylko zobowiązana jest do nadania po 12 miesiącach pracy członkostwa osobie zatrudnionej i zagrożonej wykluczeniem, ale też do określonego podziału nadwyżki finansowej. 40 proc. nadwyżki budżetowej spółdzielni musi zostać wykorzystane na społeczną czy zawodową reintegrację jej członków oraz na działalność społeczną i oświatowo-kulturalną. Dzięki temu niepełnosprawni członkowie Spółdzielni Dalba, prowadzącej Browar Spółdzielczy, nurkują rehabilitacyjnie. Z kolei członkowie i pracownicy spółdzielni ESTETICA EXPERT mają częstszą możliwość spotkań integracyjnych i wyjść do kina, na kręgle czy do restauracji.

To nie bajka

Popularność modelu spółdzielni socjalnej nie oznacza, że jest on prosty i że gwarantuje sukces. Ze względu na to, że wciąż jest on stosunkowo nowym modelem organizacji, wiąże się z nim wiele problemów. Dla Piotra Sobieralskiego prawdziwe wyzwanie stanowiło założenie rachunku bankowego. – Okazało się, że tylko 2–3 banki mogły założyć nam rachunek firmowy. Kiedy chodziliśmy po instytucjach, szukając dofinansowania, wiele razy słyszeliśmy pytanie: „co to jest spółdzielnia socjalna?”. Nie każdy bank chce udzielać leasingów lub środków na dalsze inwestycje. Mamy problem z rywalizacją z normalnymi spółkami, z walką jak równy z równym – przekonuje. Z kolei Janusz Golisowicz po założeniu spółdzielni zaczął doceniać trud każdego biznesmena. – Ogrom papierologii, jaka jest do wykonania, po prostu mnie przeraziła – przekonuje. Według Agnieszki Dejny z Browaru Spółdzielczego problem leży jeszcze w jednej kwestii, jaką jest nadmierna demokratyzacja spółdzielni. – Potrzebne jest i pojęcie społeczne, i biznesowe. Inaczej to się nie spina. Mamy to szczęście, że działamy we dwójkę, w tandemie, i uzupełniamy się kompetencjami (Goliszowicz poświęca więcej czasu niepełnosprawnym, Dejna więcej stronie biznesowej – przyp. red.).

– W spółdzielniach, które się rozpadają, brakuje często elementów zarządczych, albo ich wcale nie ma. Bardzo często do spółdzielni podchodzi się jak do kółka przyjaciół. To nie to samo, przecież tu się daje ludziom pracę i zarabia pieniądze – twierdzi Dejna.

Praca z osobami wykluczonymi nie jest też łatwa. Janusz Golisowicz zwraca uwagę na to, że w zakładzie, w którym jest gorąca woda i środki chemiczne, bardzo łatwo doznać oparzeń, choć na szczęście nie było jeszcze takiego przypadku. Opowiada mi jednak o sytuacji, która miała miejsce zaledwie kilka godzin wcześniej: pracownik nie potrafił przepompować wody z jednego zbiornika do drugiego, pomimo że wraz z kolegą robił to przez pół roku. Sam nie umiał. – W takim razie dostał grabie, taczkę i poszedł robić porządek, bo w środku mógłby narobić problemów. – przekonuje. – My jesteśmy po to, żeby dawać pracę właśnie takim osobom. A taki pracownik, zatrudniony w normalnym zakładzie pracy, jest najczęściej tym pierwszym do zwolnienia – dodaje. – To nie jest bajka, bardzo wiele osób uważa, że dobrze, zatrudniacie niepełnosprawnych, ale dostajecie dofinansowanie do ich wynagrodzenia. To jest kolejny mit, który należy obalić. Gdy spojrzy się na wydajność osób niepełnosprawnych, na to, ile popełniają błędów, to po przeliczeniu tego „cudowne” dofinansowanie do ich wynagrodzenia szału nie robi – przekonuje Dejna.

Pomimo wszelkich trudności pojawiają się też pierwsze sukcesy. Osoby pracujące w spółdzielni miały przecież problemy z odnalezieniem się w społeczeństwie. – Takie osoby, zanim zaczęły pracować, wychodziły z domu rano i wracały podpite późnym wieczorem, bo np. spotkały kolegów z pieniędzmi albo zebrały złom. Udawało im się przetrwać, ale były na karku opieki społecznej – twierdzi Janusz Golisowicz. Dzięki pracy i członkostwie w spółdzielni to się jednak zmieniło.

– Wymiernym wskaźnikiem tego, że to działa, jest fakt, że chłopaki chcą zakładać rodziny, że chcą wziąć kredyt i myślą o usamodzielnieniu się. W zależności od stopnia niepełnosprawności jednego pracownika cieszy to, że poszedł do sklepu i za własne pieniądze kupił sobie buty, a innego to, że wziął kredyt i spłaca mieszkanie, które pomogła mu kupić babcia. Widzimy duży progres w życiu codziennym chłopaków – mówi mi Dejna.

– Nie żałujemy ani tego, ile wkładamy energii, ani tego, co robimy. Dzięki temu, że mamy przedsiębiorstwo, które zarabia pieniądze i generuje środki, możemy realizować dodatkowe projekty społeczne – przekonuje.

Zmiany na lepsze?

Obecne przepisy mają wkrótce zostać zaktualizowane. Po przyjęciu znowelizowanej ustawy o spółdzielniach socjalnych ich utworzenie i prowadzenie powinno stać się jeszcze prostsze. Z uzasadnienia projektu przygotowanego przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wynika, że do obecnych potrzeb można zaliczyć reintegrację nie tylko członków, ale i pracowników a także „zwiększenie trwałości spółdzielni socjalnych oraz wsparcie szczególnie na początku ich funkcjonowania”. Problem ze znalezieniem pięciu chętnych do utworzenia spółdzielni został rozwiązany w ten sposób, że założyć ją będą mogły trzy osoby, z zastrzeżeniem, że w ciągu 12 miesięcy od dnia wpisu do KRS będą musiały zostać przyjęte dodatkowe dwie. Łatwiejsze stanie się także założenie spółdzielni przez osoby o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, gdyż maksymalna liczba osób niespełniających warunków do stania się członkiem zostanie zwiększona do 70 proc. Zlikwidowany zostanie szkodliwy obowiązek płacenia składek na Krajową Radę Spółdzielczą w sytuacji, w której spółdzielnia działa już w związku rewizyjnym i płaci składki z tego tytułu. Spółdzielnia nie będzie już skrępowana sztywną regulacją, dotyczącą podziału nadwyżki bilansowej, i będzie mogła przeznaczać ją również na własne potrzeby. Stanie się tak dzięki likwidacji obligatoryjnego funduszu inwestycyjnego i zmniejszeniu udziału, przeznaczanego na fundusz zasobowy oraz cele spółdzielni, odpowiednio do 20 proc. i 30 proc.

Zmiany te, szczególnie zmniejszenie obligatoryjnej ilości członków spółdzielni przy jej założeniu, mogą przyczynić się do kolejnego boomu powstawania tego rodzaju organizacji. Ale to nie wszystko, bo zgodnie z Krajowym Programem Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2020 roku mają powstać kolejne ułatwienia, między innymi ujednolicenie systemu wsparcia, związanego z tworzeniem nowych miejsc pracy, możliwość „tworzenia spółdzielni socjalnych również przez młodzież poszukującą pracy, rolników oraz osoby zatrudnione na umowach cywilnoprawnych o niskich dochodach, jako przedstawicieli nowych kategorii osób zagrożonych wykluczeniem społecznym” czy uproszczenie procedur likwidacyjnych. O tym, czy ulepszona wędka pomoże złowić więcej ryb, przekonamy się niedługo.

Polak na swoim

Z Magdaleną Ruszkowską-Cieślak rozmawia Marcin Herman

Magdalena Ruszkowska-Cieślak

Dyrektor krajowa Habitat for Humanity Poland

Marcin Herman

Dziennikarz, zastępca redaktora naczelnego portalu Rebelya.pl

Polska jest w statystykach mieszkaniowych na szarym końcu w Unii Europejskiej. Brakuje minimum pół miliona mieszkań dla około 60 proc. Polaków, którzy nie mają zdolności kredytowej

Dlaczego Polska w zasadzie bez przerwy, od wielu, wielu lat, boryka się z problemem mieszkaniowym?

Pomimo wielu zapewnień, od 1989 roku budownictwo i polityka mieszkaniowa nie były priorytetem dla kolejnych rządów. Mieszkania są traktowane w zasadzie wyłącznie jak towar. Wynika to po części z programowej prywatyzacji odpowiedzialności za sytuację mieszkaniową: zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych złożono w całości na barki obywateli. Wsparcie budownictwa społecznego było umiarkowane, promowano przede wszystkim własność. W efekcie znalezienie mieszkania jest poza możliwościami znacznej części młodych ludzi.

Jak problem mieszkaniowy wpływa na polskie społeczeństwo i gospodarkę?

Piszemy o tym w naszych cyklicznych raportach o stanie mieszkalnictwa w Polsce. Ostatni jest z jesieni 2015 roku. W tym raporcie w jednym z rozdziałów są wyniki naszych badań opinii publicznej i tam można znaleźć odpowiedź na to pytanie. Badania przeprowadziliśmy już trzykrotnie: w 2010, 2013 i 2015 roku – wyniki są za każdym razem niestety o parę punktów procentowych bardziej pesymistyczne. I tak w 2015 roku aż 65 proc. badanych przyznało, że ma problem mieszkaniowy, a 15 proc. twierdziło, że nie może się mieszkaniowo usamodzielnić. Największym problemem polskich rodzin okazały się niskie zarobki (84 proc.), bezrobocie (77 proc.) i właśnie kłopoty mieszkaniowe (52 proc.). Badani uznali te ostatnie za większy problem niż problem z opieką zdrowotną (33 proc.). Tylko 35 proc. badanych nie znało nikogo, kto ma problemy mieszkaniowe, a jedynie 28 proc. nie znało nikogo, kto nie wyjechał za granicę z ich powodu. Jeśli chodzi o wiek, to trudności mieszkaniowe mają lub dostrzegają częściej ludzie młodsi. Polska jest w statystykach mieszkaniowych na szarym końcu w Unii Europejskiej. Brakuje minimum pół miliona mieszkań dla tych około 60 proc. Polaków, którzy nie mają zdolności kredytowej.

Państwo próbują choć trochę poprawić sytuację…

Habitat for Humanity to pozarządowa dobroczynna organizacja chrześcijańska, której misją jest zapewnienie godnego miejsca do życia niezamożnym rodzinom i grupom społecznym. Pomagamy osobom zagrożonym wykluczeniem mieszkaniowym lub takim, które mieszkają w warunkach poniżej dopuszczalnych norm. Habitat for Humanity buduje i remontuje domy w 70 krajach świata, przy zaangażowaniu samych beneficjentów, wolontariuszy, darczyńców i zagranicznych filii Habitat for Humanity. Organizacja pomaga ludziom aktywnym – takim, którzy sami chcą sobie pomóc. Koszt budowy lub remontu jest obniżany dzięki wkładowi pracy wolontariuszy, pozyskiwaniu darowizn materiałowych oraz pracy samych beneficjentów (jeśli jest to możliwe). Rodzina spłaca ostateczny koszt budowy lub remontu w nieoprocentowanych ratach. Pieniądze pochodzące ze spłat od rodzin oraz darowizny tworzą fundusz odnawialny, pozwalający na prowadzenie kolejnych projektów

Jakim ludziom Państwo pomagacie?

Aby przystąpić do naszych programów, trzeba spełniać różne kryteria. Generalnie, wszystkie nasze projekty są skierowane do ludzi aktywnych – takich, którzy chcą zmienić swoją sytuację, ale nie z własnej winy nie są w stanie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych. Takich osób jest w Polsce bardzo dużo. Naszym celem jest też poszerzenie rynku najmu. Obecnie w Polsce rynek najmu jest bardzo mały – stanowi tylko około 5 proc. całego rynku mieszkaniowego, czyli znacznie mniej niż na przykład w Niemczech (około 35 proc.). Jednocześnie popyt na wynajmowane mieszkania rośnie, co winduje ceny.

Ilu osobom udało się dotąd pomóc w ten sposób?

Przez 40 lat istnienia organizacja zbudowała już ponad 800 tys. domów na całym świecie, zapewniając dach nad głową czterem milionom ludzi. Natomiast w Polsce, przez ponad 25 lat działalności, Fundacja Habitat for Humanity Poland wybudowała 120 mieszkań i pomogła ponad 1300 rodzinom. Wśród projektów, które prowadzimy, są budowy nowych domów, a także remonty i adaptacje, w tym remonty lokali socjalnych oraz mieszkań rodzin indywidualnych. Mamy też program wsparcia dla niezamożnych wspólnot mieszkaniowych, program edukacyjny, dotyczący oszczędzania energii w gospodarstwach domowych, program rzecznictwa na rzecz poprawy efektywności polityki mieszkaniowej, współpracujemy też z innymi organizacjami pozarządowymi, ostatnio choćby z Monarem w Wyszkowie.

Czy Habitat Poland na trwałe zmieniła życie tych ponad 1300 rodzin?

Proszę sobie wyobrazić rodzinę z pięciorgiem dzieci, która mieszkała w niewielkim lokalu, u teściów, albo rodzinę, która mieszkała w lokalu w śródmieściu Warszawy w… namiocie, bo nie było ogrzewania, więc musieli rozbić na środku dużego pokoju namiot, by utrzymać jakoś ciepło. Tacy ludzie przeprowadzają się wreszcie do mieszkania, które ma dostateczną ilość pokoi, dzieci mają miejsce do nauki. Przy naszym wsparciu ludzie budują mieszkania dla siebie. Koszt takiego lokalu jest znacząco niższy w porównaniu z cenami rynkowymi, między innymi dzięki wkładowi własnej pracy i naszemu modelowi finansowania non-profit. Raty dostosowane są do możliwości rodziny. Wpłaty tych, którzy już mieszkają, pomagają nam finansować kolejne inicjatywy. To wszystko zapewnia stabilność. Na te wszystkie mieszkania, wybudowane z pomocą Habitat Poland, tylko w dwóch przypadkach pojawiły się problemy ze spłacaniem rat, ale doszło do tego w następstwie zdarzeń losowych, np. choroby. W prawie wszystkich przypadkach sytuacja rodzin – nie tylko mieszkaniowa, lecz także i materialna – jest stabilna lub trwale się poprawiła.

Gdzie można natrafić na mieszkania wybudowane z pomocą Habitat Poland?

Na przykład w Gliwicach, skąd pochodzi Habitat Poland. Wybudowaliśmy tam całe osiedle, złożone z 8 budynków wielorodzinnych, w sumie 69 mieszkań. W Józefosławiu pod Warszawą z naszą pomocą powstał budynek wielorodzinny złożony z 12 mieszkań. Dodatkową wartością są więzi, jakie tworzą się między sąsiadami. Ludzie przecież wspólnie stawiali te budynki, a teraz wspólnie o nie dbają i się przyjaźnią. Nie ma anonimowości czy konfliktów, znanych choćby z osiedli deweloperskich.

Niedługo Narodowy Program Mieszkaniowy, zwany potocznie „Mieszkanie Plus”, trafi do sejmu. Jak Państwo go oceniacie?

Braliśmy udział w konsultacjach społecznych i zgłaszaliśmy nasze uwagi. Jest jeszcze oczywiście za wcześnie, by ocenić ten program, bo nie zaczął być realizowany. Widać jednak w tych projektach próbę całościowego i złożonego podejścia do rozwiązania problemów mieszkaniowych. Dostrzegamy też już jedną realną korzyść – za jego sprawą zaczęło się mówić o problemach mieszkaniowych Polaków, stają się one priorytetem nie tylko dla rządu, ale też dla władz samorządowych. Zauważyliśmy, że łatwiej nam od pewnego czasu działać, jest większa przychylność i zrozumienie samorządów czy rządu.

Realizujecie Państwo też projekt budowy mieszkań treningowych. Na czym to polega?

Projekt budowy mieszkań treningowych realizujemy wspólnie z Młodzieżowym Ośrodkiem Wychowawczym (MOW) Księży Orionistów w Warszawie. Działamy w ten sposób na rzecz stworzenia pierwszego w Polsce modelowego programu mieszkań treningowych dla młodzieży usamodzielniającej się po pobycie w ośrodkach wychowawczych. W ubiegłym roku zakończyliśmy budowę 7 kawalerek na warszawskiej Pradze Północ – jesienią 2016 roku zamieszkali w nich absolwenci Centrum Edukacyjnego TRAMPOLINA, prowadzonego przez MOW Księży Orionistów. Dzięki temu, że zapewniamy niedrogie lokum i odpowiednie przygotowanie, w formie zajęć warsztatowych, oraz dajemy możliwość pozostania w kontakcie z wychowawcami z ośrodka, tworzymy dla nich bezpieczny pomost prowadzący w dorosłość. Wydłużenie procesu usamodzielniania poza barierę 18 lat dla młodzieży wychowywanej w instytucjach uważamy za kluczowe w procesie moralnego oraz praktycznego przygotowania do samodzielności, w budowaniu motywacji do ukończenia kształcenia zawodowego, do wzięcia odpowiedzialności za swoje życie. Chcemy zapobiec powrotowi młodzieży do środowisk dysfunkcyjnych lub na ulicę.

Podajecie Państwo, że 27 tys. osób opuszczających ośrodki wychowawcze ma problemy mieszkaniowe. Jak to wpływa na ich późniejsze życie?

Polecam druzgocący raport NIK z 2015 roku, dotyczący młodzieży opuszczającej pieczę zastępczą. Odnotowuje on np. przypadki wskazywania pełnoletnim absolwentom młodzieżowych ośrodków wychowawczych noclegowni dla bezdomnych, jako miejsc, do których mogą się udać po opuszczeniu ośrodka. W gminach brak jest wolnych mieszkań socjalnych. Brak też systemowych rozwiązań, które byłyby skierowane do tej grupy osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i które dawałyby jej dostęp do niedrogich i bezpiecznych lokali mieszkalnych. Na mieszkanie socjalne czeka się ok 3–5 lat w większych miastach, a wniosek można złożyć dopiero po osiągnięciu pełnoletniości – czyli w momencie opuszczenia ośrodka… Dlatego specjaliści oceniają, że 80–90 proc. absolwentów pieczy zastępczej wraca do dysfunkcyjnych środowisk, staje się bezdomnymi lub klientami pomocy społecznej, jako osoby bardzo nieporadne życiowo. Model mieszkań wspomaganych, o charakterze treningowym, to nie tylko perspektywa bezpiecznego lokum przez dodatkowy rok lub dwa, lecz także szereg działań edukacyjnych (edukacja dotycząca zarządzania budżetem domowym oraz oszczędzania wody i energii w gospodarstwie domowym, kursy zawodowe, staże) i dyskretne wsparcie (stopniowo wygaszane) ze strony ośrodka. Mieszkania treningowe mogą być także skierowane np. do rodzin cudzoziemców, osiedlających się w Polsce.

Czy państwo polskie, poza NIK, zauważa, że potrzebne są mieszkania treningowe?

Coś się zaczyna zmieniać. W nowych rekomendacjach Ministerstwa Rozwoju dla regionalnych programów operacyjnych uwzględniono mieszkania chronione albo treningowe. Pojawiły się, między innymi po naszych sugestiach, definicje różnego rodzaju mieszkań wspomaganych. Dotychczas w polskim prawie była tylko definicja mieszkań chronionych.

Czym się różnią mieszkania chronione od treningowych?

Mieszkania chronione skierowane są do ludzi, np. niepełnosprawnych, którzy potrzebują wsparcia w miejscu zamieszkania. Często takie wsparcie musi być udzielane przez asystenta cały czas, ponieważ mieszkaniec nie ma szans na usamodzielnienie się. Niestety, w polskim systemie prawnym mieszkania chronione zostały przeregulowane, co sprawia, że bardzo niewiele podmiotów może sobie pozwolić na ich tworzenie.

Wspomniała Pani o Społecznych Agencjach Najmu, które znajdą się w Narodowym Programie Mieszkaniowym. Na czym to polega?

Bierzemy już udział w realizacji pilotażowego programu w Warszawie. Społeczne Agencje Najmu (w skrócie SAN-y) to organizacje non-profit. Mają być pośrednikiem między właścicielami mieszkań a osobami poszukującymi mieszkania, których nie stać na kredyt lub czysto komercyjny wynajem. Z drugiej strony są właściciele mieszkań, którzy są skłonni zaoferować niższy czynsz, w zamian za długoterminową umowę, regularne wpłaty i przejęcie bieżącego zarządzania nieruchomością oraz kontaktów z wynajmującym przez Społeczną Agencję Najmu. SAN-y mogą mieć różną formułę, należeć do samorządu, organizacji pozarządowej lub mogą być prowadzone wspólnie. Ich powstawanie jest korzystne dla wszystkich stron, a także dla samorządów, które w ten sposób mogą zredukować niedobór lokali komunalnych.

W latach międzywojennych popularne były spółdzielnie mieszkaniowe, które miały wielki wpływ na unowocześnienie Warszawy i innych polskich miast. W czasach PRL, jak wiadomo, spółdzielnie stały się swego rodzaju karykaturą przedwojennej spółdzielczości. W wolnej Polsce ludzie jakoś, choć są możliwości prawne, nie rzucają się jednak do budowy nowych, oddolnych spółdzielni, a przecież to najtańszy teoretycznie sposób na pozyskanie i utrzymanie mieszkania. Dlaczego tak jest?

Głównym powodem jest brak dostępnego kapitału dla tego typu przedsięwzięć. Nowo powstające spółdzielnie nie mają szans na kredyty. Również ustawa o spółdzielniach wymaga pilnie nowelizacji. Zauważyliśmy z satysfakcją, że w projektach wprowadzających Narodowy Program Mieszkaniowy pojawiły się deklaracje wspierania rozwoju spółdzielni i kooperatyw mieszkaniowych. Habitat Poland angażuje się w promocję kooperatyw mieszkaniowych, które powstają obecnie we Wrocławiu i Gdyni. Sami pomogliśmy właśnie rozpocząć taką inwestycję grupie 8 rodzin, z których większość nie ma zdolności kredytowej, dając im oparcie w negocjacjach z bankiem i dostarczając wsparcia prawnego.

Sędziom brakuje doświadczenia

Z Andrzejem Mikoszem rozmawia Anna Kiljan

Andrzej Mikosz

Prawnik, Minister Skarbu Państwa w latach 2005–2006

Anna Kiljan

Redaktor „Nowej Konfederacji”

Reforma sądownictwa ministra Ziobry zastąpi kastę sędziowską, wyróżniającą się etosem obejmującym choćby kult niezależności, kastą urzędniczą, uzależnioną od politycznych wiatrów

Zanim przejdziemy do kwestii reformy sądownictwa, wyjaśnijmy czytelnikom, jak obecnie w Polsce zostaje się sędzią.

Największe problemy polskiego wymiaru sprawiedliwości wynikają właśnie z przyjętej w Polsce ścieżki kariery sędziowskiej. Wspiera ona kastowość tej grupy społecznej. Znakomita większość orzekających dzisiaj sędziów, po studiach prawniczych, ukończyła tzw. etatową aplikację sędziowską, w czasie której byli oni już zatrudnieni w sądach, z pensją zbliżoną do średniej krajowej. Po ukończeniu tej aplikacji i zdaniu egzaminów sędziowskich zostają asesorami, po kilku latach, jeśli nikomu w systemie się nie narażą, zakładają togę sędziowską – bez żadnego doświadczenia w innych zawodach prawniczych czy biznesie, bez świadomości realiów, w których żyją przeciętni obywatele. W rezultacie tego, mamy do czynienia z grupą ludzi oderwanych od rzeczywistości, otrzymujących od początku kariery zawodowej wysokie wynagrodzenia, zajmujących bezpieczne stanowiska i oczekujących pewnej, wysokiej emerytury po przejściu w stan spoczynku. To nie są realia, w jakich funkcjonuje większość Polaków. Powyższy opis dotyczy sędziów posiadających dłuższy staż zawodowy. Dzisiaj rolę aplikacji odbywanej w sądzie przejęła Wyższa Szkoła Sędziów i Prokuratury, czyli tzw. krakowska szkoła, centralnie kształcąca przyszłych sędziów i prokuratorów.

Może to dobrze, że nie muszą martwić się o byt i dzięki temu mogą być niezależni? Mają przecież rozstrzygać o losach innych ludzi.

Ale nie chodzi o ich pozycję i sytuację społeczną, gdy są już sędziami! Chodzi o to, że ta sytuacja powstaje od razu po ukończeniu studiów. Nie można sprawiedliwie osądzać innych ludzi, jeśli nie jest się w stanie ocenić skutków społecznych podejmowanych przez siebie decyzji. Przez brak styczności ze skutkami decyzji sędziowskich, wynikający chociażby z braku praktyki w innym zawodzie prawniczym, sędziowie często podejmują decyzje, które bez uzasadnienia rujnują biznes lub reputację sądzonych. Sam znam przypadek łączenia dwóch banków, kiedy sędziemu, pomimo zgłaszania przez uczestników takiej konieczności, nie chciało się zarejestrować połączenia spółek w konkretnej dacie. Poczekał z tym jeden dzień. Spowodował, że jeden ze wspomnianych banków stracił 70 milionów złotych.

To znaczy, że polscy sędziowie są niekompetentni?

To jest bardzo poważny problem – kompetencje to nie tylko znajomość prawa i orzecznictwa. To także tzw. doświadczenie życiowe. Tego elementu sędziom brakuje właśnie z uwagi na ścieżkę kariery zawodowej. Często nie rozumieją podstawowych kategorii gospodarczych, bo nigdy nie patrzyli na nie z innej perspektywy niż sędziowska. Nie uczestniczyli w podejmowaniu decyzji w przedsiębiorstwie na takich zasadach, na jakich uczestniczą w nich adwokaci czy radcowie prawni.

Bardzo prosta sytuacja. Jeżeli przedsiębiorca, ze względu na opóźnienie po stronie odbiorcy usługi czy towaru, ma do wyboru dwie możliwości: zapłacenie podatku VAT lub pensji pracownikom, i wybiera tę drugą, to w tym momencie narusza prawo, co powoduje odpowiedzialność karno-skarbową. Sędzia, który nigdy nie był w podobnej sytuacji, może wydać po prostu zgodny z prawem, ale niesprawiedliwy wyrok, który pogrąży tego przedsiębiorcę, a razem z nim jego firmę i pracowników.

To co doświadczony sędzia powinien w takiej sytuacji zrobić?

Umorzyć postępowanie ze względu na znikomą szkodliwość społeczną czynu.

A jak sprawić, żeby sędziowie lepiej znali realia rynkowe i społeczne? Gdzie mają się tego nauczyć?

Jedyna szansa to likwidacja tzw. szkoły krakowskiej. Należy przyjmować do zawodu sędziowskiego wyłącznie osoby, które wykonywały wcześniej inny zawód prawniczy – radcy prawnego lub adwokata. Raczej nie prokuratora, bo prokurator to też osoba, która funkcjonuje w pewnego rodzaju kaście i ma gwarantowane przez państwo wynagrodzenie.

Szkoła krakowska nie miała przypadkiem być lekarstwem na nepotyzm i kastowość?

Działalność tej szkoły doprowadza nepotyzm i kastowość do piątej potęgi.

Zamiar był słuszny, ale nie wyszło?

Nie. Od początku założenie było błędne – przyjmowano, wbrew wyraźnemu zapisowi ustawy, że można wykonywać zawód sędziego, nie mając doświadczenia życiowego. Nie ma problemu z tym, żeby ktoś był przez 10 lat asystentem sędziego, ale nie może być tak, że później prosto stamtąd zostaje się sędzią.

Zawód sędziego powinien być koroną zawodów prawniczych?

Nie wiem, czy to powinna być korona, ale na pewno konieczne jest wcześniejsze doświadczenie w innym zawodzie prawniczym, chociażby 10–15 lat jako prawnik, by dopiero później zostać sędzią.

Należy więc narzucić ustawowo obowiązek doświadczenia?

Tak, absolutnie tak. Taka możliwość istnieje np. w przypadku sędziów Sądu Najwyższego, Trybunału Stanu, Trybunału Konstytucyjnego.

Ten pogląd często pojawia się w wypowiedziach ekspertów. Dlaczego dotąd nie udało się takiej regulacji wprowadzić?

Rząd Hanny Suchockiej próbował, dwadzieścia pięć lat temu, ale opór sędziów był olbrzymi. Sędziowie mają poczucie ekskluzywności, ponieważ od samego początku wykonywania zawodu cieszą się szczególnym statusem prawnym. Taka regulacja wykazałaby ich brak kompetencji – nie prawniczych, ale orzeczniczych, dlatego nie chcą do tego dopuścić.

Dobry sędzia oprócz kompetencji musi mieć tzw. „nieskazitelny charakter”. Postępowań dyscyplinarnych wszczynanych przeciwko sędziom w Europie jest średnio 3,2 na 100. W Polsce ta średnia wynosi 0,5 na 100. Mamy takich nieskazitelnych sędziów, czy może wewnętrzne mechanizmy korekcyjne nie działają?

Naprawdę, sędziowie są bardziej uczciwi niż inne grupy zawodowe. Tego wymaga nawet wewnętrzny etos tej „kasty”. Nie jesteśmy jednak, ani my – polscy radcowie i adwokaci, ani też sędziowie, bardziej nieskazitelni niż reszta Europy. Jest też trochę tak, że sędziowie odczuwają pewnego rodzaju solidarność. Postępowanie dyscyplinarne jest dla sędziego znacznie większym problemem, niż można sobie wyobrazić. Znam przypadek, w którym pewna sędzia spowodowała wypadek samochodowy, została ukarana karą dyscyplinarną i to wydarzenie doprowadziło do całkowitej stagnacji jej kariery. To nieprawda, że sędziowie są bezkarni.

To źle, że decydujący wpływ na powoływanie nowych sędziów w Polsce ma Krajowa Rada Sądownictwa, składająca się w większości z sędziów?

Na pewno pojawia się tu problem związany z równowagą władz, ale chcę podkreślić, że nie jest prawdą, że tej równowagi nie ma. Prezydent może, wskazanego przez KRS kandydata, nie powołać. Z tego prawa korzystał Prezydent Lech Kaczyński i korzysta z niego Prezydent Andrzej Duda.

PiS od lat mówi o konieczności reformy sądownictwa. Teraz te zapowiedzi nabrały realnego kształtu. Receptą na rozbicie kastowego układu sędziów ma być m.in. proponowana przez ministra Ziobrę zmiana sposobu ich powoływania. Kierunek jest słuszny?

Nie. Zmiany proponowane przez ministra Ziobrę idą dokładnie w przeciwnym kierunku do tego, który jest potrzebny. One – wbrew zapowiedziom i potrzebom – pogłębią kastowość; przy czym, dodatkowo, spowodują obniżenie jakości i upadek etosu wewnętrznego tej kasty. W wyniku tej reformy zamiast kasty sędziowskiej, wyróżniającej się przynajmniej pewnym etosem obejmującym chociażby swoisty kult niezależności, będziemy mieli kastę urzędniczą, uzależnioną od politycznych wiatrów.

A KRS w ogóle potrzebuje reformy?

Moim zdaniem tak, ale nie w kierunku uzależnienia KRS od władzy wykonawczej, a jej składu od większości parlamentarnej.

To w jakim kierunku?

Pomogłaby inna procedura wyboru członków. Być może należałoby w skład wprowadzić przedstawicieli adwokatury, prokuratury i radców

prawnych. Do tego zmiana postępowania przy powoływaniu nowych sędziów, poprzez wprowadzenie publicznych przesłuchań kandydatów.

Natomiast uważam, że reprezentacja sędziów powinna być wybierana przez sędziów, nie przez urzędników i polityków. Jest to zresztą przyjmowany, w cywilizacji łacińskiej, standard.

A co pan powie na postulat wyłaniania sędziów w wyborach powszechnych? To mogłoby zwiększyć zarówno ich rangę, jak i poczucie odpowiedzialności przed społecznością.

To nie jest taki zły pomysł, ale pod jednym warunkiem – że nie doprowadzi to do polityzacji, a raczej upartyjnienia tych wyborów. Obawiam się, że w warunkach polskich, gdzie siła i wpływ społeczeństwa obywatelskiego są jeszcze niewielkie, doszłoby do upartyjnienia tychże wyborów, co szkodziłoby jeszcze bardziej wymiarowi sprawiedliwości. Nie jestem zatem pewien, czy wprowadzenie wyborów dałoby pożądany efekt. Wolę ich swoistą namiastkę w postaci publicznych przesłuchań.

Czy sędziowie w Polsce mają za dużo, czy za mało władzy?

Mają tyle, ile powinni mieć. Na pewno nie za dużo. Sytuacja z Trybunałem Konstytucyjnym wskazuje nawet, że instytucjonalna ochrona władzy sędziowskiej, przed ingerowaniem w jej działanie innych władz, jest w Polsce za słaba. W postępowaniu karnym doszło obecnie do przeniesienia dużej części władzy nad przebiegiem tego postępowania na prokuratora. To też nie wydaje się właściwe.

Ostatnia taka prawica

Rafał Matyja

Stały współpracownik „Nowej Konfederacji”

Takiej centroprawicy, jak AWS – różnorodnej, bogatej w osobowości i pomysły, zdolnej do współpracy z liberałami z UW i, gdy trzeba, ludowcami z PSL, po prostu już nie będzie

AWS była ostatnim projektem politycznym, zakładającym polityczny i ideowy pluralizm centroprawicy. Mieścili się w niej związkowcy i konserwatywni liberałowie, twardzi narodowcy i entuzjaści projektu europejskiego. Było to miejsce dla całej wielobarwnej palety nurtów i postaw. AWS głosowała niespójnie, ale wprowadzała zmiany na ogromną skalę, była zachłanna na stanowiska, ale nie łamała reguł konstytucyjnych. Nie przysparzała Polsce wrogów – umiała prowadzić negocjacje w sprawie członkostwa w UE, dopięła nasz udział w NATO. Jestem daleki od idealizowania tej formacji, ale wszystko wskazuje na to, że takiej centroprawicy – różnorodnej, bogatej w osobowości i pomysły, zdolnej do współpracy z liberałami z UW i – gdy trzeba – ludowcami z PSL, po prostu już nie będzie.

Błyskotliwa kariera AWS rozpoczęła się wiosną 1996 roku. Kilkanaście miesięcy później zbudowana wokół NSZZ „Solidarność” koalicja centroprawicowych partii i środowisk stanowiła rdzeń rządu i najsilniejsze ugrupowanie w sondażach. Komentatorzy mówili o trwałym, bipolarnym układzie AWS-SLD, z dwoma mniejszymi sojusznikami: UW i PSL. Wszystko rozpadło się jak domek z kart niespełna pięć lat później. Wraz z tym rozpadem upadł pomysł na pluralistyczną formułę funkcjonowania środowisk centroprawicowych. Nadchodziła epoka scentralizowanych partii autorskich – z jednym ośrodkiem decyzji strategicznych, jednym centrum programowym, jednoosobowym przywództwem, od którego zależy kształt list wyborczych, skład władz partii i członków gabinetu, gdy ugrupowanie dojdzie do władzy.

Zanim jednak do tego doszło, mieliśmy do czynienia z niezmiernie ciekawym eksperymentem politycznym, który doczekał się ostatnio bardzo ciekawej analizy politologicznej. Jej autorem jest Arkadiusz Lewandowski, a wydawcą – Wydawnictwo Naukowe PWSZ w Płocku. To może oznaczać, że mówimy o książce trudno dostępnej, prawie nie do kupienia w księgarniach. Książce, która przejdzie bez echa i będzie znana jedynie osobom piszącym pracę naukową, kiedy znajdą ją na zakurzonej, bibliotecznej półce. Podzieli zatem los wielu dobrych prac, które nie docierają nawet do zainteresowanego czytelnika.

Jeżeli ktoś ma ochotę na prawicowe rekolekcje, na przypomnienie – ma wreszcie książkę, która nie tylko ożywia w pamięci najważniejsze fakty, nie tylko drobiazgowo odtwarza polityczną i ideową mozaikę AWS, ale także poddaje analizie niebadane dotąd aspekty funkcjonowania tego ugrupowania.

Prawicowy pluralizm

Terminu prawica używam tu w zasadzie wyłącznie dla opisania ugrupowania, które siedzi po prawej ręce marszałka sejmu. W wymiarze programowym zarówno ówczesna AWS, jak i dzisiejszy PiS w wielu miejscach wymykają się twardym definicjom. Z prawicą łączy je przede wszystkim orientacja światopoglądowa i deklaracje historyczne. Zresztą europejska norma w tym względzie nie istnieje i nie istniała nigdy wcześniej, nawet gdy cofniemy się do epoki elitarnych klubów politycznych.

Nie istnieje też jedna recepta na skutecznie działającą partię, jako scentralizowany aparat podległy woli i kaprysom lidera. Książka Lewandowskiego przypomina, że oprócz partii o silnych kolegialnych instytucjach reprezentacyjnych, mieliśmy przecież do czynienia także z realnymi (jak włoska Demokracja Chrześcijańska) czy formalnymi (jak francuska UDF) federacjami. Partiami opartymi na rywalizacji frakcji lub nawet bardziej sformalizowanych podmiotów. Zaletą takiego modelu jest większa elastyczność, zdolność przyciągania wyborców o różnych preferencjach, dokonywania zmian przywództwa, bez rozpadu i paraliżu struktur.

Wniosek, do jakiego prowadzi lektura książki Lewandowskiego, jest prosty: przyczyną porażki AWS nie był wewnętrzny pluralizm, ale w znaczącej mierze brak instytucjonalizacji partii i błędy popełnione przez jej kierownictwo. AWS nie była skazana na porażkę, a jej wyborcza katastrofa w roku 2001 to wynik pasma bardzo konkretnych, złych decyzji, podjętych przez Mariana Krzaklewskiego i jego współpracowników. Gdyby źródłem porażek AWS był jej koalicyjny charakter, powinna się w roku 2001 rozpaść na SKL, ZChN, RSAWS i PPChD, a przecież było zupełnie inaczej. PO, PiS, LPR powstawały nie tylko na gruzach Akcji, ale także na gruzach tworzących je ugrupowań. Powstawały w sprzeciwie wobec sposobu rządzenia nie tylko pluralistyczną AWS – ale, w przypadku PO, także w sprzeciwie wobec podobnych błędów kierownictwa Unii Wolności.

Problemem AWS był w znacznym stopniu fakt, iż – jak podkreśla Lewandowski – została ona skonstruowana jako doraźne porozumienie wyborcze, a nie jako trwałe, uporządkowane ugrupowanie. Przekształcenie tego porozumienia w formułę trwałej współpracy było trudne nie tylko ze względu na interesy tworzących go partii, ale paradoksalnie także ze względu na zachowania hegemona, jakim była NSZZ „Solidarność”. Jej działacze, tworząc z częścią bezpartyjnych środowisk (takich jak samorządowa Liga Krajowa czy Stowarzyszenie Rodzin Katolickich) Ruch Społeczny AWS, nie przyczynili się do przełamania partykularyzmów, lecz stworzyli jeszcze jeden – własny. Instytucjonalizacją Akcji nie był zainteresowany też Marian Krzaklewski, który w nie do końca sformalizowanej strukturze AWS miał znacznie większy wpływ na decyzję, niż mogłoby to mieć miejsce po utworzeniu zinstytucjonalizowanej partii federacyjnej. Krzaklewski ograniczył się do porządkowania Akcji, zmierzającego do redukcji liczby podmiotów, z którymi musiał konsultować decyzje.

Lewandowski uważa, że barierą przekształcenia AWS w jednolitą partię były nie tylko różnice między liderami, ale także spadek jej notowań, rezygnacja z poparcia dla rządu Buzka oraz krytyczna ocena reform. Ostatnim aktem, jaki na AWS wymógł – przy pomocy NSZZ „Solidarność” – Krzaklewski, było uznanie go za oficjalnego kandydata całego ugrupowania w wyborach. Z dzisiejszej perspektywy widać, że był to końcowy moment, w którym można było jeszcze skonsolidować całą federację wokół propozycji prawyborów. Wykorzystanie dominującej pozycji przez związkowców sprowokowało ostateczną utratę wzajemnego zaufania w Akcji.

Katastrofa

Momentem, który miał przesądzić o kształcie polityki, był początek roku 2001. Źródłem dynamiki ówczesnych zdarzeń były oczywiście wyniki wyborów prezydenckich. W osłabionej po rezygnacji z wystawienia własnego kandydata Unii doszło do ostrego konfliktu wewnętrznego, w kwestii wyborów nowego lidera, między starą Unią, skupioną wokół kandydatury Bronisława Geremka, a ludźmi dawnego KLD, popierającymi Donalda Tuska. Skutkiem tego konfliktu była próba zmarginalizowania pozycji tego ostatniego w kolegialnych organach partii. Tusk nie miał nic do stracenia. Zaryzykował stworzenie nowego ugrupowania. Jego politycznymi partnerami stali się Andrzej Olechowski i reprezentujący secesjonistów z AWS – Maciej Płażyński. Ten niedoszły kandydat Akcji na prezydenta nie był liderem żadnego z partykularnych ugrupowań, ale miał dobre kontakty w części SKL, mógł przekonać wielu działaczy lokalnych oraz co ważne – wielu wyborców, dla których Tusk i Olechowski mogliby być „zbyt liberalni”.

Jednak podział, który dokonał się w AWS nie przebiegał wzdłuż partyjnych granic. Dokonał się wzdłuż pęknięć, które były widoczne od samego początku kadencji w głosowaniach dotyczących stosunku do SLD, kwestii symbolicznych, polityki historycznej, polityki karnej i antykorupcyjnej. Płażyńskiego i PO poparła grupa AWS-owskich „gołębi”, skupionych głównie w SKL. Jednak z tego ugrupowania wywodzili się także przywódcy grupy konserwatywnych „jastrzębi” – Mirosław Styczeń, Kazimierz Ujazdowski i Wiesław Walendziak. Poparła ich – podobnie głosująca – grupa działaczy ZChN, z Markiem Jurkiem i Michałem Kamińskim, oraz środowiska bezpartyjne, np. Mariusz Kamiński. Warto podkreślić, że większość ZChN pozostała w AWS. Dotyczyło to zarówno późniejszego posła PO Stefana Niesiołowskiego, dzisiejszego europosła PiS, a wcześniej Samoobrony – Ryszarda Czarneckiego, czy tych, którzy dołączyli do PiS w kolejnych wyborach – jak wicemarszałek sejmu Stanisław Zając.

Dodajmy do tego trzecią grupę, która stanowiła w AWS skrzydło narodowo-tradycjonalistyczne, o mniej lub bardziej wyraźnym zabarwieniu populistycznym (Jan Łopuszański). Ta grupa, wraz z częścią posłów wybranych z list ROP (Jan Olszewski, Antoni Macierewicz) oraz narodowcami – od Macieja i Romana Giertychów – utworzyła przed wyborami Ligę Polskich Rodzin. Te trzy grupy secesyjne okazały się bardziej wyraziste niż Akcja. Przyciągnęły trzy ważne grupy jej wyborców.

Ogromnym błędem było przyjęcie przez stworzoną przez Krzaklewskiego przed wyborami 2001 roku Akcję Wyborczą Solidarność Prawicy formuły koalicji wyborczej, a zatem podniesienie wymaganego progu do poziomu 8 procent. AWSP zdobył 5,6 proc, ale wskutek błędnej kalkulacji własnych sił, zablokował sobie – podobnie jak półtora roku temu kierownictwo Zjednoczonej Lewicy – możliwość utrzymania reprezentacji sejmowej.

Skutki

AWS był próbą ukształtowania Trzeciej Rzeczpospolitej według innych wzorców niż te, które kształtowały ją w latach 1993–1997. Próbą niekonsekwentną, czasami wprowadzającą rozwiązania wzajemnie sprzeczne, niedopracowane, źle bronione w sferze debaty publicznej. Owocowała jednak ona też ważnymi zmianami instytucjonalnymi: wprowadzeniem powiatów i samorządowych województw, bez których ogromna operacja absorpcji środków unijnych przebiegałaby znacznie mniej sprawnie, stworzeniem nie tylko gimnazjów, ale także – o czym się dziś nie pamięta – Instytutu Pamięci Narodowej i Centralnego Biura Śledczego. Reformami, które zostały później zlikwidowane było wprowadzenie Kas Chorych i OFE. To wszystko – podkreślmy – w warunkach wewnętrznego pluralizmu i nieobliczalności politycznej. Późniejsze scentralizowane i karne formacje rządzące porzucały znacznie mniej ambitne projekty zmian, zadowalając się konsumpcją zdobytych zasobów.

Był też szansą na różnorodność i poważną, ciekawą dyskusję – nie tylko między rządem a opozycją, ale także wewnątrz ugrupowań. Oczywiście dziś znajdzie się z pewnością wielu, którzy uważają takie wewnętrzne różnice za dowód słabości. Takich, którzy będą bronić modelu partii, czerpiącej swą retoryczną siłę z przekazów dnia i silnej mądrością swego lidera, a nie z szerokiego kręgu myślących samodzielnie polityków.

Wyobraźnia wielu – także wpływowych – komentatorów nie bierze pod uwagę możliwości istnienia innych partii niż hierarchicznie zorganizowane oddziały, eliminujące ze swoich szeregów wszystkich potencjalnych konkurentów przywódcy. Historia AWS jest interesującym przykładem ugrupowania zbudowanego inaczej. Co więcej – zbudowanego z odmiennie funkcjonujących części składowych. Ani SKL, ani ZChN nie miały bowiem liderów w rodzaju Kaczyńskiego czy Tuska. W omawianym okresie zmieniały prezesów, były platformami wewnętrznej dyskusji, posiadającymi wewnętrzne frakcje i różnorodne barwy ideowe.

Dziś myślenie o tym, co „po PiS” albo co w „opozycji do PiS” przenika duch kopiowania partii autorskich na wzór tych, które ukształtowały się pod rządami Tuska, Kaczyńskiego czy Giertycha. W tym kontekście warto studiować przypadek AWS, jako możliwy inny scenariusz. Studiować popełnione błędy, ale także niewykorzystane szanse. Choćby po to, by poszerzyć listę możliwości. Właśnie dlatego polityka potrzebuje pamięci. Dziś brakuje nam pewnie kilkudziesięciu książek, takich jak „AWS” Lewandowskiego – poświęconych poszczególnym rządom i ich pomysłom, udanym i przegranym projektom politycznym. Napisanych ze zrozumieniem dla polityki, z zamiłowaniem dla detalu, z akademicką rzetelnością, ale też niestroniących od stawiania pytań należących do porządku bezstronnej refleksji politycznej. Pamięć polityczna nie może składać się wyłącznie ze wspomnień i ugładzonych wywiadów-rzek, a zdarzenia najważniejsze – do których AWS z pewnością należy – powinniśmy poznawać z kilku, co najmniej różnych punktów widzenia. Pierwszy krok został zrobiony. Przy okazji przypomniano nam, że możliwa jest inna prawica niż PiS. Nie tylko inna ideowo czy politycznie, ale przede wszystkim inaczej zorganizowana.

Układ po czesku

Jan Škvrňák

Historyk, student studiów doktoranckich na kierunku historia Czech

Wynik październikowych wyborów parlamentarnych w Czechach jest nie do przewidzenia. Faworytem jest Andrej Babiš, który chce zorganizować państwo na wzór korporacji

Słowak Andrej Babiš, którego partia ANO 2011 – czyli Akcja Niezadowolonych Obywateli – może wygrać tegoroczne wybory parlamentarne, w oczach wielu czeskich wyborców uosabia to, co polska prawica określa terminem „układ”. Od roku 1980 był on członkiem partii komunistycznej. Oskarżano go również o to, że był współpracownikiem tajnej policji, jednakże na początku tego roku sąd w Bratysławie oczyścił go z zarzutu współpracy. Po studiach w Szwajcarii oraz w Bratysławie rozpoczął pracę w przemyśle petrochemicznym i w handlu zagranicznym, a aksamitną rewolucję spędził w Maroku. Po zmianie reżimu, w niejasnych okolicznościach sprywatyzował firmę Petrimex, a następnie założył spółkę Agrofert. Na początku lat 90. zaczął budować swoje przemysłowe imperium w branży spożywczej, rolniczej oraz chemicznej, a dziś jest drugim najbogatszym człowiekiem w kraju. Wszystko to nie odbyło się bez powiązań ze światem polityki. Babiš pozostawał w bliskich kontaktach z lewicowym premierem Stanislavem Grossem, jak i z innymi członkami Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej (ČSSD). Jednocześnie bywał na przyjęciach urodzinowych Václava Klausa – długoletniego premiera i prezydenta z prawicowej Obywatelskiej Partii Demokratycznej (ODS). W 2012 roku założył swoją własną partię polityczną, uparcie twierdząc, iż – w przeciwieństwie do ugrupowań tradycyjnych – ANO 2011 to ruch społeczny. Rywale wysuwają oskarżenia, że ANO to zaledwie polityczna dywizja jego koncernu Agrofert. Dywizją medialną zaś są zakupione przez niego w 2012 roku dzienniki „Lidové Nowiny”, „Mladá Fronta Dnes” (czyli dwie z pięciu największych gazet w kraju) i Radio Impuls.

W przedterminowych wyborach w 2013 jego partia zdobyła 18,65%, zajmując tym samym drugie miejsce i stworzyła koalicję z socjalistami z ČSSD oraz chadekami z KDU-ČSL. Andrej Babiš został ministrem finansów i podręcznikowym przykładem konfliktu interesów. Na stanowisku ministra może bowiem kontrolować dotacje dla swoich firm.

Centrowy populizm i partie-spółki

W czeskiej polityce pojawił się już jeden projekt o charakterze biznesowym, czyli partia Věci Veřejné (Sprawy Publiczne). Na jej czele stał szef agencji ochrony Vít Bárta, który deklarował chęć wprowadzenia demokracji bezpośredniej i położenia kresu korupcji. Kampania wyborcza tego ugrupowania została skierowana przeciwko „dinozaurom politycznym”. W wyborach w 2010 roku Sprawy Publiczne zdobyły 10,88% głosów i weszły w skład centroprawicowego rządu. Wkrótce po skandalu na tle finansowo-korupcyjnym doszło do rozpadu tej partii, co też przyczyniło się do upadku rządu.W owym czasie około 11% czeskich wyborców opowiadało się za umiarkowanymi partiami protestu (np. VV), a prawica – czyli głównie ODS i TOP 09 – była osłabiona wskutek licznych skandali. Na niezadowoleniu z sytuacji politycznej po aksamitnej rewolucji oraz wszechogarniającej korupcji skorzystał wchodząc do wielkiej polityki Andrej Babiš.W odróżnieniu od wspomnianych Spraw Publicznych, które pierwotnie były lokalnym ruchem działającym w Pradze, stopniowo zdominowanym przez Víta Bártę i jego ludzi, ugrupowanie ANO było od początku zaprojektowane i stworzone przez Andreja Babiša. Partia ta składała się z różnorodnych osób: wysokich menedżerów jego spółek, byłych członków partii politycznych (głównie ČSSD i ODS, choć wielu członków mogło się pochwalić legitymacją partii komunistycznej sprzed 1989 roku), licznych wybitnych osobistości ze świata nauki i kultury oraz z działaczy antykorupcyjnych.Do wyborów w 2013 roku ANO szło raczej z bardzo profesjonalnym marketingiem niż z tradycyjnym programem wyborczym. Chciało efektywnie kierować państwem („państwo jak spółka”) i ograniczyć wpływ tradycyjnych partii politycznych, w kontraście do których ruch ANO prezentował się jako czysty i nieskorumpowany. Populizm Babiša nie był i nie jest zarazem ani populizmem prawicowym (jak AfD, FN, FPÖ), ani lewicowym (SYRIZA i Podemos). Babiš nie stara się też zniszczyć Unii Europejskiej. Przeciwnie – Babiš Unii Europejskiej potrzebuje, ze względu na dotacje dla swojego agrarnego imperium. Proeuropejska frakcja – Sojusz Liberałów i Demokratów na rzecz Europy (ALDE, do której należy 4 posłów z ANO) – będzie Babiša w Brukseli najprawdopodobniej bronić, jeśli będzie się on starał poszerzyć zakres swojej władzy w Czechach. Widać tu paralelę do Wiktora Orbána, którego osłania jego chadecka frakcja EPP, pomimo coraz bliższych relacji z Rosją. Dla Babiša Rosja nie jest podobno alternatywą dla UE. Członkostwo w najbardziej liberalnej europejskiej frakcji kontrastuje z sytuacją wewnętrzną w ruchu ANO, czyli partii zbudowanej odgórnie, decyzją jedynego założyciela. Wewnętrzna demokracja tu nie działa, a ostatnie słowo należy zawsze do prezesa, który na lutowym zjeździe partii kazał zmienić statut, co sprawia, że ANO swoim działaniem silnie przypomina partię wodzowską. W ANO nie ma mowy o konkurentach na stanowisko prezesa ugrupowania. W wyborach prezesa w 2015 roku Babiš zdobył 100% głosów delegatów, a w tym roku „tylko” 95%. Babiš na czele ruchu przypomina orientalnego despotę, który pogrywa sobie ze swoimi poddanymi.

Pod koniec lutego ANO udzieliło wotum nieufności własnemu hejtmanowi (czeski odpowiednik marszałka województwa) i zastąpiło go bardziej lojalnym człowiekiem. W sprawach personalnych na poziomie Izby Poselskiej ANO jest bardziej stabilne niż Sprawy Publiczne. Po odejściu jednej posłanki, natychmiast zastąpił ją dotychczasowy poseł centroprawicowej partii Tradycja Odpowiedzialność Dobrobyt 09 (TOP 09). Niżej – czyli na poziomie regionalnym – prezes nie jest już zupełnie wszechwładny W kilku większych miastach doszło do rozłamów i utraty władzy. Kontrola setek przedstawicieli lokalnych i regionalnych władz jest już poza zasięgiem i zdolnościami jednego człowieka.

Oswojenie drapieżcy?

Rządzące obecnie partie, ČSSD i KDU-ČSL, weszły do koalicji z Babišem przypuszczając, że uda im się go oswoić lub że ograniczą jego apetyt na władzę. Być może liczono na to, że udział Babiša w rządzie go skompromituje, zmęczy czy zniechęci jego wyborców. Wnioski koalicyjnych polityków mogą okazać się zupełnie inne, albowiem w rzeczywistości te założenia są błędne.

Babišowi udało się w międzyczasie politykę jako sztukę możliwego oraz równoważenie wpływów za pomocą dających się przyjąć kompromisów, rozszerzyć własne imperium dzięki dotacjom i możliwościom wglądu w informacje na temat swojej konkurencji, które ma jako minister finansów. Może wywierać wpływ na państwo poprzez swoich ministrów (np. w ministerstwie sprawiedliwości). W innych obszarach swojej działalności rozszerza struktury, jak choćby w Agrofercie, gdzie zatrudnił byłych elitarnych policjantów. W realizacji jego planów znacznie pomaga mu posiadanie prasy.

Ogólnie rzecz biorąc, jego walka z tradycyjnymi politykami nie przypomina walki toczonej między wyrównanymi siłami. To raczej coś na kształt drażnienia tygrysa. Podczas gdy normalni politycy szanują zasadę pacta sunt servanda i postrzegają Babiš jest przedsiębiorcą, drapieżnikiem, który chce wszystkiego. Demokracja parlamentarna mu przeszkadza, „checks and balances” uważa za uciążliwe, powolne, nieskuteczne. Parlament oznacza dla niego zbędne gadulstwo (ciekawe, czy jego medialni doradcy poznają „cytaty” z Piłsudskiego), liczbę posłów pragnie ograniczyć z 200 do 101, a Senat całkowicie znieść. Rządzenie państwem jak firmą to jego motto wyborcze, padające na podatny grunt, jego wyborcy nie martwią się bowiem o stan demokracji. Do dziś przedsiębiorca Babiš przetrwał konflikty interesów oraz wszystkie kontrowersje, łącznie z aferą dotacyjną – po tym, jak celowo przepisał jedno z przedsiębiorstw na swoje dzieci, w celu uzyskania dotacji dla małych przedsiębiorstw. Ostatnio okazało się nawet, iż nie potrafił wyjaśnić, skąd wziął pieniądze na zakup akcji Agrofertu oraz czy te pieniądze są opodatkowane. Choć przy znacznie mniejszych problemach czescy politycy zostaliby uwięzieni lub utraciliby stanowisko (jak np. Stanislav Gross w 2005 roku funkcję premiera), Babiš jest wciąż bardziej popularny od premiera Sobotki.

Przyczyn jego niezniszczalności jest kilka. Posiada opiniotwórcze media, które przemilczają jego problemy, a na wysokie notowania może mieć wpływ jego kapitał. Nie można wykluczyć, że przed wejściem do polityki zgromadził kompromitujące materiały na niektórych czeskich polityków i teraz z nich korzysta.

Obawy i niepewny wynik

Według mojego osądu Andrej Babiš stanowi zagrożenie dla czeskiej demokracji. Wyobrażam sobie, że jego celem jest oligarchiczne wcielenie republiki, działającej na podobieństwo Agrofertu. Nie będzie tu miejsca dla klasy średniej. Faworyzowani będą wielcy przedsiębiorcy, z których największym będzie sam Babiš. Hybrydowy reżim Babiša formalnie utrzyma demokratyczne procedury, jak np. wybory i cechy państwa prawa, ale będzie się je obchodzić. Aby osłabić opozycję, zostaną wykorzystane środki nieformalne i ekonomiczne, nie tyle tajna policja, co urząd skarbowy.

Teraz nikt nie wątpi, że ruch ANO zwycięży w październikowych wyborach, a pozostałe partie niecierpliwie oczekują na ofertę koalicji. Stałą czeskiej polityki jest jednak pewna nieprzewidywalność i przypadkowość. Rząd Topolanka upadł w połowie czeskiego przewodnictwa UE, rządy Nečasa zakończyła afera, kiedy to jego kochanka wykorzystała tajne służby do monitorowania jego własnej żony. Obecnie również istnieje wiele niewiadomych. Ile formacji będzie w parlamencie? Tylko 4 czy aż 9? Nie będzie to pyrrusowe zwycięstwo dla ANO? Czy socjaliści odzyskają wyborców z ANO i zwabią elektorat komunistów? Czy komuniści będą nadal tracić poparcie? Powstanie koalicja chadeków i lokalnych stronnictw, która przekroczy 10-procentowy próg wyborczy, obowiązujący koalicję? Odbędzie się to kosztem TOP 09, która spadnie pod 5-procentowy próg dla partii? Czy dostanie się do parlamentu populista Okamura albo inne ksenofobiczne siły? Co z Piratami i Zielonymi? Czy pozostałe partie są w stanie zjednoczyć się przeciwko Babišowi po jego zwycięstwie? Czy Babiš stworzy antysystemową koalicję z komunistami i ekstremistami? Czy przekupni członkowie innych partii poprą mniejszościowy rząd premiera Andreja Babiša?

Dzisiejsza największa niewiadoma znajduje się na praskim zamku. Po upadku rządu prawicowego Petra Nečasa (ODS, TOP 09, VV) prezydent Miloš Zeman powołał w czerwcu 2013 roku rząd tymczasowy, złożony ze swoich kolegów. Rząd w sierpniu nie otrzymał zaufaniu parlamentu, lecz mimo to sprawował władzę do stycznia następnego roku. Stąd pytanie – czy Miloš Zeman ponownie złamie porządek konstytucyjny Republiki Czeskiej? Jedno jest pewne, październikowe wybory będą najważniejsze w postkomunistycznej historii Czech. Być może zdecydują o kierunku rozwoju kraju na wiele lat.

Czy islam współgra z wolnością?

Witold Repetowicz

Niezależny dziennikarz, ekspert ds. międzynarodowych portalu Defence24.pl, prawnik

Ewentualna porażka Tunezji, Iraku i Algierii w drodze do demokracji, pogrążanie się Indonezji w systemie islamu politycznego, a także dalsze staczanie się Turcji ku krwawej tyranii każą zadać pytanie, czy wolność w naszym rozumieniu jest kompatybilna z cywilizacją muzułmańską

Prestiżowy, amerykański instytut Freedom House opublikował swój coroczny raport na temat wolności na świecie. Na pojęcie wolności składają się w nim dwa elementy: prawa polityczne i swobody obywatelskie. Pod pierwszym pojęciem kryją się takie elementy, jak: ocena procesu wyborczego, pluralizm polityczny i efektywność rządu. Natomiast drugi element obejmuje wolność ekspresji i wyznania, prawa do stowarzyszania się i tworzenia organizacji, praworządność, prawa jednostki i tzw. autonomię personalną.

Niewygodne pytanie

Liderem braku wolności na świecie pozostaje region MENA (Bliski Wschód i Afryka Płn.), w którym tylko 2 kraje zostały uznane jako „wolne”: Izrael oraz Tunezja. To drugie państwo jest jedynym krajem arabskim, sklasyfikowanym jako „wolny” i jednym z zaledwie dwóch o większości muzułmańskiej (obok Senegalu) tak ocenionych. Choć Freedom House tego niewygodnego pytania nie stawia, to powraca ono w sposób naturalny: czy islam da się pogodzić nie tylko z demokracją, ale po prostu z wolnością? Wbrew pozorom odpowiedź nie jest jednoznaczna.

Sześć lat temu wybuchła tzw. Arabska Wiosna, która objęła w mniejszym lub większym stopniu prawie wszystkie kraje MENA i wśród wielu komentatorów wywołała entuzjazm. Miał to być dowód na to, że dla pragnienia wolności i demokracji nie ma znaczenia religia wyznawana przez większość mieszkańców. Obalono więc dyktatorów w Tunezji, Egipcie, Jemenie i Libii. Nieskutecznie próbowano to zrobić również w Syrii. Dziś w żadnym z tych krajów (poza Tunezją) sytuacja nie jest lepsza. Toczą się trzy wojny domowe: w Libii, w Syrii i w Jemenie. W krajach tych miliony mieszkańców stało się uchodźcami wewnętrznymi lub opuściło kraj. Zalęgły się też w nich komórki Al Kaidy oraz Państwa Islamskiego.

W wielu krajach Arabska Wiosna przyniosła pogorszenie sytuacji i spadek ratingu Freedom House. Chodzi m.in. o Jemen, w którym toczy się wielostronna wojna domowa, a także Bahrajn, gdzie powstanie szyickiej większości zostało stłumione interwencją wojskową Arabii Saudyjskiej. Pogorszenie nastąpiło również w Katarze, kraju, który usiłuje przedstawiać się jako oświecona monarchia i chce ocieplać swój wizerunek propagandową machiną o nazwie Al Jazeera. Angielskie wydanie tej telewizji, wraz z różnymi klonami typu AJ+, zintensyfikowało tropienie w świecie zachodnim (Europa i USA) rasizmu, ksenofobii, islamofobii, naruszania praw mniejszości, zagrożeń dla demokracji, wolności ze strony „skrajnej prawicy” itp. Tymczasem właścicielem tego propagandowego kombinatu jest kuzyn emira, mającego władzę absolutną. W Katarze nie ma partii politycznych, wyborów, a liczni gastarbeiterzy są traktowani jak niewolnicy.

Częściowo wolne

Formalnie we wszystkich arabsko-muzułmańskich państwach Afryki Północnej odbywają się wybory i tylko w Sudanie (znajdującego się w dziesiątce „najgorszych z najgorszych”) są one całkowitą fikcją. Na Bliskim Wschodzie nawet imitacji wyborów nie ma w Arabii Saudyjskiej oraz w Katarze. W Syrii są całkowitą fikcją, a w Jemenie ostatnie wybory parlamentarne miały miejsce 14 lat temu. W Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Bahrajnie i Omanie można mówić jedynie o namiastce wyborów, ponieważ ciało w nich wyłaniane ma kompetencje wyłącznie konsultacyjne, a i tak część członków mianuje monarcha. W Palestynie i Libanie ostatni raz odbyły się one odpowiednio 9 i 8 lat temu, co nie zmienia faktu, że kraje te są zaliczane, obok Jordanii, Turcji i Kuwejtu, do piątki „częściowo wolnych” w tym subregionie (nie dotyczy to jednak Strefy Gazy, ocenianej jako „nie wolna”).

Wbrew rozpowszechnionym opiniom, bardzo dobrym punktem odniesienia dla kompatybilności wolności i demokracji z islamem jest Irak. Kraj ten, choć konsekwentnie uzyskuje rating „nie wolny”, to jednak w ostatnich 15 latach zaliczył wyjątkowy, jak na ten region, awans. Z dziesiątki „najgorszych z najgorszych” dostał się na pozycję bliską przejścia do grupy „częściowo wolnych”. Irak jest jednym z nielicznych krajów muzułmańskich i arabskich, w których wybory odbywają się regularnie, a parlament ma kluczowe kompetencje. Wybory te nie są przy tym fałszowane, choć problemem jest to, że odbywają się w atmosferze przemocy. W Iraku, choć trudno mówić o pełnej wolności prasy i zgromadzeń, to jest lepiej niż w innych krajach regionu, z Turcją włącznie. Zaniżenie oceny wynika wyłącznie z toczącej się wojny z Państwem Islamskim i aktywności terrorystycznej. Sytuacja Iraku jest jednak dowodem na fałszywość tez entuzjastów Arabskiej Wiosny, krytykujących jednocześnie interwencję w Iraku w 2003 r.

W większości arabskich krajów muzułmańskich główną, nierojalistyczną siłą są salafici oraz Bractwo Muzułmańskie, czyli islamscy radykałowie. Powoduje to paradoks polegający na tym, że zwiększenie uprawnień parlamentu mogłoby mieć opłakane skutki, a tam gdzie są wprawdzie wybory, ale jest też silna władza królewska, jak np. w Maroku czy Jordanii, tam wolności jest więcej.

Na początku Arabskiej Wiosny do roli modelowego rozwiązania dla krajów, w których władzę obejmowały partie z nurtu Bractwa Muzułmańskiego, pretendowała Turcja. Kraj ten, rządzony od 2002 r. przez „umiarkowanie islamistyczną” Partię Sprawiedliwości i Rozwoju (reprezentującą nurt pokrewny Bractwu Muzułmańskiemu), miał być dowodem na to, że islam można połączyć z wolnością i demokracją. Turcja nigdy nie była krajem wolnym, choć od 1983 r. władze pochodzą z wyborów. W 2005 r. kraj ten zbliżył się do ratingu „wolny”, utrzymując taki poziom oceny do 2011 r., po czym zaczął się ekspresowy zjazd w dół. Ciekawe, że zbiegło się to akurat z wybuchem Arabskiej Wiosny. W ostatnim raporcie Turcja uzyskała ocenę 4,5 (zagregowaną – 38) i jest na granicy oceny „nie wolny”. Ponadto w odrębnych raportach, dot. oceny wolności mediów i internetu, została sklasyfikowana jako „nie wolny”. Według innego raportu, autorstwa Committee to Protect Journalists, Turcja jest obecnie światowym liderem, jeśli chodzi o uwięzionych dziennikarzy. Jeżeli chodzi o zagregowany rating, to Turcja w ostatnich 10 latach zaliczyła największą (po Republice Środkowoafrykańskiej i obok Gambii) redukcję wolności, tracąc aż 28 punktów, przy czym tylko w ubiegłym roku straciła aż 15 punktów.

Powyższe dane pokazują, że same wybory nie tylko niekoniecznie poszerzają zakres wolności w krajach MENA, ale w określonych wypadkach mogą prowadzić do jej daleko idącej redukcji. Chodzi m.in. o to, że dyktatury (na przykład w Egipcie) były bardziej skłonne do respektowania praw mniejszości religijnych aniżeli demokratycznie wybrany, islamistyczny rząd. Chodzi jednak również o prawa kobiet, wolność prasy czy internetu. Znamienne jest to, że w rankingu wolności prasy Reporterów Bez Granic najlepiej w regionie MENA wypada Mauretania, rządzona przez ekswojskowego, który swój pucz zatwierdził w budzących wątpliwości wyborach. To też skłania do sceptycyzmu wobec wyborów, jako klucza do wolności w tej części świata.

Najgorsi z najgorszych

Jeśli spojrzymy na drugą stronę rankingu, czyli „najgorszych z najgorszych”, to również i w tym wypadku widać znaczący udział krajów muzułmańskich, zwłaszcza regionu MENA. Warto jednak podkreślić, że nie mają one monopolu na tyranię. Konkurencją w tej specyficznej rywalizacji są ciągle po pierwsze, reżimy oparte na połączeniu ideologii komunistycznej z azjatyckim despotyzmem, po drugie, afrykańskie, wieczne „prezydentury”. Część dyktatur w krajach muzułmańskich ma zresztą charakter świecki, a głównymi siłami, które są prześladowane, są islamistyczne ruchy, uznawane za kluczowe zagrożenie dla władzy. W 11 „najgorszych z najgorszych” wg Freedom House (Syria jest tu niejako wyjęta poza nawias z ujemnym zagregowanym ratingiem) są dwa reżimy islamskie (Arabia Saudyjska i Sudan), trzy reżimy świeckie w krajach muzułmańskich (Syria, Uzbekistan i Turkmenistan) oraz jedno muzułmańskie „państwo upadłe” (Somalia). Wśród 49 krajów i terytoriów sklasyfikowanych jako „nie wolne”, 29 to kraje muzułmańskie, przy czym w 8 spośród nich są to reżimy świeckie. Kraje muzułmańskie stanowią też połowę listy krajów „nie wolnych” w rankingu wolności mediów Freedom House. Również wśród 19 najgorzej ocenionych przez Reporterów Bez Granic krajów jest 12 krajów muzułmańskich.

Perspektywy dla regionu MENA nie są zbyt optymistyczne. Turcja, mimo ogromnego spadku w ocenie stanu swobód w tym kraju, zachowuje wciąż ogromny potencjał do dalszego obniżenia jej ratingu. Nie ma żadnych perspektyw, by jakiekolwiek znaczące reformy objęły bliskowschodnie monarchie arabskie. W Jordanii, Kuwejcie czy Maroku gwarantem stabilności jest silna władza królewska. Po doświadczeniach Arabskiej Wiosny eksperymentowanie z demokracją w Egipcie też nie wydaje się być najlepszym pomysłem, choć nie można wykluczyć tam nowych niepokojów. Ich podłożem jest to, że dorastająca młodzież bliskowschodnia mimo wszystko kontestuje autorytarne reżimy, w dużej mierze również z powodu frustracji ekonomicznej. Nie potrafi jednak stworzyć alternatywy, co wykorzystują siły ekstremistyczne, oferujące zmianę ze złego na gorsze.

Nic też nie wskazuje na to, by ewentualne zakończenie wojen domowych w Libii, Syrii i Jemenie doprowadziło do powstania w tych krajach choćby „częściowo wolnego” reżimu. W Iranie ewentualna zmiana może nastąpić dopiero po śmierci obecnego Najwyższego Przywódcy, a i w tym wypadku nie jest pewne, czy nie doprowadziłoby to do rozlewu krwi.

Krajami przedstawiającymi potencjał poprawy sytuacji są jedynie Tunezja, Irak i Algieria. Jednak i w tych 3 przypadkach równie dobrze może nastąpić regres. W Algierii, rządzonej od ponad półwiecza przez lewicowy, autorytarny reżim, a od 18 lat przez mocno już schorowanego prezydenta Bouteflikę, w 2017 r. odbędą się wybory parlamentarne. Znacznie ważniejsza może być jednak ewentualna śmierć prezydenta, która może otworzyć drogę zarówno ku większym swobodom, jak i wręcz przeciwnie. Warto bowiem pamiętać, że pierwsze wielopartyjne wybory w Algierii odbyły się w 1991 r. Zamiast uczynić z Algierii pioniera zmian, doprowadziło to do katastrofy – wybory bowiem wygrali islamiści, wojsko je unieważniło, a w kraju zaczęła się krwawa wojna domowa.

Niby-wolna Indonezja

Poza regionem MENA kraje muzułmańskie znajdują się też w Azji, Europie i Afryce. Jedynym krajem klasyfikowanym wśród nich jako „wolny” jest Senegal. Do niedawna na liście tej była również Indonezja, uznawana za największą muzułmańską demokrację. W kraju tym żyje bowiem 255 mln mieszkańców, czyli połowa całej populacji Unii Europejskiej. Pierwsze podejście tego kraju do demokracji miało miejsce tuż po uzyskaniu niepodległości, gdy w 1955 r. przeprowadzono wybory. Skończyło się to chaosem, a następnie dyktaturą, uważaną za jedną z najbardziej zbrodniczych na świecie. Obalony w 1998 r. dyktator Suharto może być odpowiedzialny za zamordowanie nawet 2 mln ludzi. Tranzycja ustrojowa okazała się w miarę sprawna i w 2006 r. Freedom House zaliczył już Indonezję, kraj niemający demokratycznych tradycji, do krajów wolnych. Stało się tak, mimo że oprócz rozliczenia starego porządku, Indonezja musiała uporać się m.in. z ruchami separatystycznymi. Choć większość Indonezyjczyków nie opowiada się za islamem politycznym, to już w wyborach w 1955 r. ponad 20% głosów zdobyła partia islamistyczna. Od lat 70. zintensyfikowały się też kontakty radykalnych grup islamskich z Indonezji z Arabią Saudyjską, co wpłynęło na rozwój salafizmu w tym kraju. W 2002 r. zaczęto wprowadzać prawo szariatu w prowincji Aceh, a w 2009 tylko weto gubernatora tej prowincji powstrzymało wprowadzenie kamienowania za cudzołóstwo.

W tym samym czasie swoją aktywność rozpoczęła terrorystyczna grupa salaficka, Dżemma Islamija. W 2013 r. częste uliczne akty agresji wobec niesunnickich mniejszości religijnych, w tym szyitów, sufich oraz sekty Amadija, a także ustawowe ograniczenia wolności wyznania, spowodowały ponowny spadek Indonezji do grupy krajów „częściowo wolnych”. Stało się tak, mimo że w odniesieniu do „praw politycznych” w tym kraju raporty Freedom House nie mają większych zastrzeżeń, a problem dotyczy „swobód obywatelskich”. W Azji są jeszcze 3 kraje muzułmańskie oceniane jako „częściowo wolne” (Pakistan, Bangladesz, Malezja), w których łącznie mieszka prawie pół miliarda mieszkańców. Niewiele jednak wskazuje na możliwość awansu tych krajów do grupy „wolnych”, a rola politycznego islamu jest tam jeszcze większa.

Zagrożenie dla demokracji?

Ewentualna porażka Tunezji, Iraku oraz potencjalnie Algierii w drodze do demokracji, pogrążanie się Indonezji w systemie islamu politycznego, a także dalsze staczanie się Turcji ku krwawej tyranii, każą zadać pytanie, czy wolność w naszym rozumieniu jest kompatybilna z cywilizacją muzułmańską. Nie chodzi przy tym jedynie o demokrację, wolne wybory etc., ale cały system swobód demokratycznych i praw człowieka. Warto wciąż jednak ostrożnie podchodzić do udzielania jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Stwierdzenie, iż islam odrzuca koncepcję wolności jednostki, i dlatego nie można do krajów muzułmańskich odnosić naszych kryteriów jej rozumienia, jest zbyt kuszące. Wciąż należy traktować to jako duże uproszczenie, a pytanie uznać za otwarte. Jeśli jednak odpowiedź będzie negatywna, to również wnioski muszą być daleko idące. Nie będzie z tego wynikało bowiem wyłącznie to, że Zachód powinien odstąpić od prób demokratyzowania świata muzułmańskiego, i to nie tylko siłą, ale również środkami „soft power”. Będzie z tego wynikało również to, że rozwój islamu w Europie stanowi zagrożenie dla demokratycznego porządku na naszym terenie.

Uniknąć cienia Marszałka

Stefan Sękowski

Zastępca redaktora naczelnego „Nowej Konfederacji”

Ziemkiewicz szuka w postawach, poglądach i czynach Piłsudskiego źródeł naszej współczesnej polityki. I nie chodzi tylko o zwyczajowe przykładanie do polityki PiS-u szablonów polityki sanacyjnej

Czy wyciąganie słynnych dwóch trumien Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego z krypty ma jeszcze jakikolwiek sens? Jeśli ma służyć tylko kolejnej historycznej przebierance – żadnego. Stąd nie dziwię się, jeśli ktoś podejdzie do nowej książki Rafała Ziemkiewicza „Złowrogi cień Marszałka” z dystansem. Kto czytał choćby „Jakie piękne samobójstwo”, ten łatwo może się domyślić, że krytyczna wobec Ziuka pozycja, napisana przez „nowoczesnego endeka”, będzie w dużej mierze opierała się na przeciwstawieniu mu chłodnego myślenia Pana Romana. Powinno być dla niego także jasne, że książka ta będzie zapewne zawierała liczne odniesienia do współczesności.

I tak jest rzeczywiście. „Złowrogi cień Marszałka” nie jest kolejną, krytyczną biografią, centralnej w dużej mierze dla naszej nowożytnej historii postaci, jaką był Józef Piłsudski. Ziemkiewicz szuka w jego postawach, poglądach i czynach źródeł naszej współczesnej polityki. I nie chodzi tylko o zwyczajowe (choć często słuszne) przykładanie do polityki, zwłaszcza Prawa i Sprawiedliwości, szablonów polityki sanacyjnej. Wpływ, jaki na nas wywiera Marszałek ma być o wiele głębszy – i wszechogarniający, do tego stopnia, że nie są od niego wolni także politycy Platformy Obywatelskiej i post-KOR-owski „salon”.

Walić z całej siły w kierunku bramki

W książce towarzyszymy Piłsudskiemu od kolebki aż po grób – a nawet dalej, bo i w czynach jego ideowych „dzieci”, które jeszcze przez kilka lat po jego śmierci rządziły Polską. Wychowany w rodzinie gorliwej patriotki i życiowego nieudacznika miał mieć Piłsudski, zdaniem RAZ-a, od dzieciństwa pęd do wielkich czynów i męskiej bezkompromisowości. Od małego wykazujący się charyzmą, która w połączeniu z przekonaniem o własnej wielkości („siebie zawsze stawia na pierwszym planie (…), a durni wierzą mu i zachwycają się nim” – jak pisał o nim w młodzieńczych latach rodzony brat Bronisław) wynosi go na piedestał. W konspirację angażuje się, gdyż ma dość „wychodkowej atmosfery”, panującej pod zaborami. I to wystarczy mu za uzasadnienie kolejnych, skazanych na porażkę, a jednocześnie groźnych dla osób postronnych, działań bojowych w ramach Polskiej Partii Socjalistycznej. Obrazowo RAZ pokazuje różnicę między insurekcjonizmem Dmowskiego, ludowców i części socjalistów, a Piłsudskiego. O ile ci pierwsi na boisku przygotowywaliby pieczołowicie kolejne akcje, które mogłyby z czasem zaowocować bramką, o tyle piłsudczycy uważaliby, że „należy z każdego punktu pola, z każdej piłki, jaka się tylko nadarzy, nawet nie tracąc czasu na przerzucanie jej na wygodniejszą nogę, walić z całej siły w kierunku bramki przeciwnika. Bo w ten sposób napełni się go trwogą, a we własnej drużynie od tej nieustannej strzelaniny nastąpi takie wzmożenie bojowego ducha, że po prostu zmieciemy przeciwników z boiska samym entuzjazmem”.

To się nie mogło udać – więc dlaczego się udało? Ziemkiewicz wskazuje na paradoksalność sytuacji, w jakiej znaleźliśmy się w 1918 roku. Niepodległość odzyskaliśmy dzięki odpowiedniej koniunkturze, niesamowitemu zbiegowi okoliczności – a także poniekąd dzięki temu, że, jak pisał Stanisław Cat-Mackiewicz, „dobrze się stało, że były Legiony w Austrii (…) i wojsko polskie na wschodzie, którego nie chciała lewica, i dobrze było, że istniał Komitet Narodowy w Paryżu, którego nie chcieli aktywiści, i »Wehrmacht« w Warszawie, którego nie chcieli pasywiści”. Tylko dlaczego cała chwała (a przynajmniej jej większość) spadła na Józefa Piłsudskiego, który przecież nie był nawet dowódcą „swoich” Legionów, a tylko – i to nie przez cały czas – I Brygady? Wzięło się to z tego „stawiania siebie na pierwszym planie”. Piłsudski, wpierw jako mianowany przez Radę Regencyjną naczelny dowódca Wojska Polskiego, mianował sam siebie Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Na tym urzędzie zatwierdził go Sejm Ustawodawczy, uznając najwyraźniej, że „tak będzie lepiej”.

Wystarczy mieć rację

Czytając książkę Ziemkiewicza można odnieść wrażenie, że owo „tak będzie lepiej” stoi za tajemnicą sukcesu Piłsudskiego. „Tak będzie lepiej”, wypowiadane (niekoniecznie dosłownie) przez ludzi rozsądnych, takich jak austro-węgierscy dowódcy, którzy pobłażali niesubordynowanemu cywilowi („Komendantowi”), jak Roman Dmowski, uznającego u zarania Niepodległości Piłsudskiego za odpowiednią osobę, by kierować krajem w trudnych czasach powstawania jego państwowości, czy w końcu prezydent Stanisław Wojciechowski i premier Wincenty Witos, którzy z obawy przed wybuchem wojny domowej w końcu ustąpili w czasie zamachu stanu, jakiego dokonał Piłsudski w maju 1926 roku. To rozpychanie się łokciami miało zbawienne skutki dla Polski w „gwiezdnym czasie”, kiedy Piłsudski był Naczelnikiem Państwa – i jako taki potrafił rozsądnie przeprowadzić nasz kraj przez najtrudniejszy okres, za co zresztą RAZ go mocno chwali (także za Bitwę Warszawską, wchodząc w spór z odmawiającymi Piłsudskiemu zasług w tej materii). Nie wpłynęło jednak pozytywnie na czas pokoju, kiedy zgodnie z polskim duchem należałoby budować republikę, w której przywódca jest tylko „pierwszym wśród równych”, w której silne państwo nie oznacza państwa omnipotentnego, a wolność nie jest przywilejem.

Tymczasem Piłsudski i jego totumfaccy – w imię sprawowania „dyktatury moralnej” – postanowili urządzić wszystko na modłę wojskową. W połączeniu z przeświadczeniem, że w polityce wystarczy mieć rację, a wszystko się ułoży, dało to, zdaniem Ziemkiewicza, katastrofalne skutki i ponowną utratę niepodległości. To właśnie owa „dyktatura moralna” jest w oczach RAZ-a największą winą Piłsudskiego. Do niej dąży każdy polityk w Polsce, nie tylko Jarosław Kaczyński, ale także Donald Tusk czy wcześniej Lech Wałęsa i Adam Michnik. Oczywiście ciągoty do autorytaryzmu miał w XX-leciu międzywojennym nie tylko Piłsudski, z nielicznymi wyjątkami była to tendencja ogólnoeuropejska. Jednak to u nas, w wyniku zadziałania komunistycznej, ideowej zamrażarki, one przetrwały. W republice decyzję się żmudnie uciera, a polityka to sztuka kompromisów i świadomość, że co prawda rządzę dziś ja, ale jutro może być to ktoś inny. Ale nie, u nas panuje poczucie, że prędzej nasz prezydent przejedzie po pijaku ciężarną zakonnicę na pasach, niż przegra wybory, i że będziemy rządzić co najmniej do 2031 roku, bo nie mamy z kim przegrać. A nawet gdybyśmy mieli, to nie możemy, bo jeśli przegramy, Polska upadnie i już się nie podniesie, zwłaszcza jeśli znajdzie się w „ich” rękach. Jeśli debata publiczna i walka polityczna już na metapoziomie jest ustawiona w taki sposób, trudno się dziwić, że prowadzi ona do doboru negatywnego nowych elit i braku rozeznania sensowych pomysłów.

Książka Ziemkiewicza to wciągająca publicystyka historyczna, jednak nie można traktować jej jak podręcznika. Jak każda pozycja RAZ-a jest mocno subiektywna. Mimo że bywa on wobec endecji krytyczny, stara się ją w innych miejscach wybielać. Przykładowo: nie przekonuje mnie wywód, podważający jakikolwiek związek między negowaniem wyboru Gabriela Narutowicza na prezydenta przez endecję a jego śmiercią. RAZ wskazuje na to, że poglądy Eligiusza Niewiadomskiego nie przystawały do racjonalistycznej wizji narodowo-demokratycznej. To prawda, ale zaledwie parę stron wcześniej krytykuje on endeków w Zgromadzeniu Narodowym, którzy wystawiając kandydaturę Maurycego Zamoyskiego na prezydenta „zachowali się dokładnie przeciwnie (…), niżby wynikało z nauki Dmowskiego, który wielokrotnie napominał, że w polityce nic nie znaczy słuszność lub brak słuszności, a o wszystkim decyduje siła, lub jej brak”. Gdy do tego dochodzi jednoczesna krytyka kampanii antynarutowiczowskiej, autor gubi się – źródłem tego wszystkiego jest pewna mitologizacja endecji, której Dmowski był najwybitniejszym przedstawicielem. Jednocześnie, na ruch masowy składała się także szemrana ćwierćinteligencja w postaci Niewiadomskiego, czy także zwykła tłuszcza, dla której głównym elementem pociągającym u narodowców był np. antysemityzm, jakkolwiek subtelnie by go wykładali liderzy ówczesnej prawicy.

Dzisiaj również propisowskie media do znudzenia przypominają niegdysiejsze członkostwo Ryszarda Cyby (zabójcy działacza Prawa i Sprawiedliwości Marka Rosiaka) w Platformie Obywatelskiej, podobnie jak lewica wypominała Niewiadomskiemu „luźne związki z Ligą Narodową”. Dorota Kania mówiła zaś o tym, że jego atak na biuro PiS-u był „efektem pewnej reżyserii, która zaczęła się już 10 kwietnia 2010”. O ile to drugie jest dowodem na kompletny odlot, o tyle to pierwsze już niekoniecznie – znając proporcje (ani Cyba, ani Niewiadomski nie dostali żadnych odgórnych rozkazów), wszystko było efektem atmosfery przesiąkniętej nienawiścią, którą produkowała jedna ze stron sporu politycznego. Wykorzystywanie jednak śmierci człowieka jako młota na przeciwników politycznych to jest coś paskudnego – i tu rzeczywiście widać pewne analogie.

Jest ich zresztą więcej; Ziemkiewicz zatrzymał się na porównaniu na poziomie ogólnym, i miał do niego prawo. Sądzę, że wskazywanie podobieństw między III RP, w której nadal żyjemy, a sanacją, powinno stać się modną i pouczającą zabawą towarzyską. O ile PO starała się być jak BBWR, o tyle PiS coraz bardziej upodabnia się do późniejszego OZN-u, bardziej scentralizowanego i nacjonalistycznego. I dziś widać w kolejnych „centralnych” pomysłach etatystyczną megalomanię, a w polityce zagranicznej i obronnej echa przedwojennej „mocarstwowości”. Im dalej nam od komunizmu, tym łatwiej uniknąć „cienia Marszałka” – który, jak można przeczytać na okładce książki, „odzyskał Polskę [nie sam jeden, pamiętajmy – przyp. red.], zniszczył polskość”. Coraz bardziej otwarcie można mówić o tym, że państwo, jakie Marszałek budował, niekoniecznie było przyjemnym miejscem do życia. Współczesna Polska wcale być nie musi taka być.

Ciężkie boje słabszej płci

Barbara Szewczyk

Reżyser filmowy, absolwentka Szkoły Filmowej w Łodzi i New York Film Academy w Nowym Jorku

Nagroda Nobla i osiągnięcie orgazmu mają wiele wspólnego. Filmy „Maria Skłodowska-Curie” i „Sztuka kochania. Historia Michaliny Wisłockiej” prowokują pytanie o to, czy emancypacja kobiet jest już zakończona

Na początku tego roku odbyły się premiery dwóch filmów, opowiadających o ciekawych Polkach,. Bohaterki te, mimo iż żyły w bardzo różnych czasach i zajmowały się rozbieżnymi dziedzinami, w podobny sposób były zdeterminowane. Poniekąd też stały się symbolem feminizmu, o którym ostatnio w Polsce coraz głośniej. Francuski film, w polskiej koprodukcji, „Maria Skłodowska-Curie”, w reżyserii Marie Noelle, oraz „Sztuka kochania. Historia Michaliny Wisłockiej”, w reżyserii Marii Sadowskiej, pojawiły się na ekranach kin w czasie, gdy polskie kobiety ze zwiększoną częstotliwością zaczęły wychodzić na ulice – w poczuciu, że ich wypracowana przez lata pozycja zaczyna być zagrożona. Chociaż atmosfera podburzająca nastroje kobiet wydaje się być sztucznie podbijana w służbie politycznej walki, to wraca pytanie o poziom zaawansowania emancypacji i o to, czy jest to wciąż niezakończony proces. W końcu oba filmy wyraźnie dotykają tego tematu. Zarówno Maria Skłodowska-Curie na początku XX w., jak i Michalina Wisłocka w latach 70. XX w. musiały walczyć o swoje, ze zdwojoną siłą, między innymi dlatego, że były kobietami. Jednak była to walka poprzez konsekwentną pracę i uparte dążenie do wytyczonego celu, bez noszenia sztandarów i wykrzykiwania haseł. Fascynujący urok pozytywizmu zasadza się w pełnej determinacji pracy jednostek, których poszczególne działania składają się na wielką całość, ostatecznie zmieniającą rzeczywistość. Notabene pisał o tym Bolesław Prus w głośnej powieści „Emancypantki”. Piętnował w niej tych, którzy głośno krzyczą, a pochwalał wytężoną aktywność, bez ubierania jej w zbędne hasła.

Curie-terapia

Historie życia obu pań to dzieje wielkiego wysiłku zawodowego i misyjnego, przeplecione z niezwykle tragicznymi wydarzeniami osobistymi, które nie pozostawały bez wpływu na przebieg ich karier. Dokonania Marii Skłodowskiej-Curie znają praktycznie wszyscy. Wiemy, że odkryła dwa nowe pierwiastki: polon i rad, choć już nie każdy kojarzy, że Nagrodę Nobla otrzymała tylko za ten drugi. Pierwsza nagroda (współdzielona z mężem Piotrem Curie oraz naukowcem Henrim Becquerelem) przyznana została za odkrycie zjawiska promieniotwórczości i badania nad nim. Nie każdy też pamięta, jakie znaczenie dla świata, a nawet naszych osobistych żywotów, miały te odkrycia. Prace nad promieniotwórczym radem doprowadziły do rozwoju nowego sposobu leczenia raka – radioterapii – zwanego jeszcze za czasów Marii curie-terapią.

Pochodząca ze zubożałej szlachty Skłodowska, wychowywana z trojgiem rodzeństwa tylko przez ojca (matka wcześnie zmarła), od małego była prymuską. Ojciec, nauczyciel fizyki i matematyki, od maleńkości wpajał dzieciom zamiłowanie do nauki. Represje powstania styczniowego nie ominęły rodziny Skłodowskich. Ojciec stracił dyrektorską posadę w szkole, przez co rodzeństwo bardzo wcześnie przekonało się, że żeby przetrwać, trzeba samemu o siebie zadbać, co wiąże się z wytrwałą pracą. W Warszawie, w końcu XIX w., w zaborze rosyjskim, gdzie wychowywała się Maria, kobiety nie miały wstępu na uniwersytety. Dlatego też po odebraniu średniego wykształcenia w jednej z lepszych szkół, zaczęła pracę jako guwernantka w ziemiańskiej rodzinie pod Warszawą. W tym czasie jej starsza siostra Bronisława rozpoczęła studia medyczne we Francji, dostając wsparcie finansowe nie tylko od ojca, ale także od Marii. Siostry obiecały sobie wzajemną pomoc: gdy Bronia skończy studia, ściągnie młodszą siostrę do siebie.

Tym samym młodziutka Skłodowska podzieliła los innych polskich kobiet, których walka o równy z mężczyznami dostęp do nauki i pracy różniła się nieco od przebiegu analogicznej walki ich zachodnich koleżanek. W Polsce wyjątkowe było to, że pierwszymi emancypantkami były kobiety pochodzenia szlacheckiego, a nie mieszczanki, jak w innych krajach. Wielu młodych mężczyzn pochodzących z tej warstwy zginęło w powstaniu albo zostało zesłanych na Sybir. Majątki skonfiskowano. Ich żony pozostały bez środków do życia. Często miały już dzieci, a nie miały wykształcenia.

Francuski to za mało

Wtedy na wielką skalę po raz pierwszy zauważono problem, jakim była nędzna edukacja, oferowana dziewczynkom pochodzenia szlacheckiego. Większość z nich ledwie znała język francuski, umiała malować, może grać na jakimś instrumencie i rachować na tyle, by zajmować się domowym budżetem. Po powstaniu styczniowym masowo przeprowadzały się z prowincji do miast w poszukiwaniu chleba. I tu zaczynał się dramat. Nie tylko brak kwalifikacji utrudniał im znalezienie pracy, ale także brak zgody społecznej na wykonywanie większości zawodów, nawet takich jak sprzedawca sklepowy! Bo przecież obyczajność nie zezwalała na bezpośredni kontakt kobiety i mężczyzny przy sklepowej ladzie. Te dramatyczne historie w swoich powieściach, a szczególnie w mrocznej noweli „Marta”, punktowała Eliza Orzeszkowa. Maria Skłodowska była tutaj i tak w uprzywilejowanej sytuacji – pochodziła z rodziny o tradycjach nauczycielskich i miała pełnego zrozumienia i wrażliwości ojca, który ufał jasności umysłów swoich córek.

Maria – pierwsza studentka wydziału fizyki na francuskiej Sorbonie, pragnęła po studiach wrócić do ukochanej, choć tak umęczonej ojczyzny. Jednak odwiódł ją od tego planu mężczyzna, którego pokochała, i który za żadne skarby nie chciał jej stracić. Piotr Curie – nieco starszy od niej fizyk, który został jej mężem, przekonał ją, że w zniewolonej Polsce nie będzie miała szans na rozwój naukowej kariery. Kariera ta zaś wydawała się stać przed nią otworem, szczególnie po tym, jak zakończyła studia z najwyższymi notami. Ostatecznie uznała, że będzie kiedyś mogła lepiej przysłużyć się krajowi, jeśli pozostanie we Francji. By dokonać tak wielkich i przełomowych odkryć oraz przetrwać w zmaskulinizowanym świecie, w którym długo nie wierzono w jej geniusz i uznawano ją przez lata tylko za asystentkę Piotra Curie, musiała wykazać się nieopisaną siłą i determinacją.

I tego właśnie nie ma w filmie. Więcej o jej wielkości się tam wyłącznie mówi, nie widać zaś scen, które by to dobitnie udowadniały. Jeśli natomiast takowe sceny się pojawiają, to wydają się dość miałkie. Dodatkowo, odnosi się wrażenie, że postać ta jest bierna, że nie ma w sobie siły i nie prze do przodu. Prawdziwa Skłodowska, choć zawsze szczupła i raczej filigranowa, wydawała się jednak być mocną kobietą. Karolina Gruszka, choć jest wspaniałą aktorką i zagrała tę rolę bardzo sugestywnie, to wydaje się być unoszącym się na wietrze leciutkim motylem. W produkcji tej na pierwszy plan wystawiono jej życie prywatne i głośny romans z żonatym matematykiem, Paulem Langevinem, z którym związała się kilka lat po tragicznej śmierci męża. Romans stał się sensacją po tym, jak jego żona odkryła i opublikowała intymne listy kochanków. Był to jeden z największych ciosów zadanych Marii, niszczący jej karierę zawodową oraz poważnie wpływający na jej zdrowie. Zrozumiałym jest, że reżyserka filmu, Marie Noelle, chciała opowiedzieć o noblistce poprzez jej życie osobiste i emocje. Widz podąża właśnie za emocjami. Jednak ostatecznie historia ta nie oddziałuje tak, jak twórcy by tego chcieli. Może dlatego, że w pierwszej części filmu nie zdołaliśmy zidentyfikować się z bohaterką, zrozumieć jej pragnień i kibicować jej determinacji. Gdyby to wszystko wcześniej w sugestywny sposób zbudowano, później głęboko odczuwalibyśmy dramat, jaki przeżywała podczas tragicznego romansu. Twórcy filmu tłumaczą, że chcieli pokazać prawdziwego człowieka, bo w świadomości społecznej Skłodowska to spiżowy pomnik. Możliwe, że dla niektórych jest niespodzianką, iż wielka naukowiec miała też prywatne, pełne namiętności i dramatów życie. Jednak poza tym, że zyskujemy tę wiedzę, nie przejmujemy się jej losem. Błędem tej produkcji jest brak prawdziwego tematu i jednej linii opowiadania, które są niezbędną podstawą każdej historii.

Pani od seksu

Tym bardziej pociesza fakt, że kino polskie, w tym przypadku, ma się lepiej niż francuskie. Głośny film „Sztuka kochania”, w reżyserii Marii Sadowskiej, to opowieść o Michalinie Wisłockiej, edukatorce życia seksualnego Polaków. Temat wydaje się dość trywialny – w porównaniu z dokonaniami Skłodowskiej – jednak wbrew pozorom takim nie jest. W latach 70., apogeum epoki PRL-u, Wisłocka walczyła o wydanie książki „Sztuka kochania”, w której opisywała sposoby na osiągnięcie satysfakcji seksualnej. Misja dotyczyła głównie kobiet, bo z jej doświadczenia – lekarza ginekologa – wynikało, że większość pacjentek ma z tym problem. Seks był wówczas tematem tabu. Wiele kobiet uważało go tylko za, często przykry, obowiązek małżeński, co niejednokrotnie prowadziło do dramatów. Mężczyźni, nie będąc zadowoleni z pożycia małżeńskiego, szukali uciech poza domem. Wisłocka uważała, że jeśli pary będą wiedziały, jak wzajemnie traktować się w łóżku, a mężczyźni nauczą się sprawiać żonom autentyczną przyjemność, to ostatecznie oboje będą szczęśliwsi, bardziej ze sobą związani, a dodatkowo kobiety łatwiej będą zachodzić w ciążę.

Książka (a zarazem film) z pozoru wydają się popularyzować liberalną obyczajowość, a ostatecznie okazują się mieć bardzo konserwatywne przesłanie. Wisłocka walczyła o szczęście w związkach i ich trwałość. Produkcja ta opowiada o jej zmaganiach z możliwością wydania „podręcznika”. O „tych” sprawach wtedy się nie mówiło, bo to „przecież nie Nowy Jork” (jak argumentuje jeden z potencjalnych wydawców), bo przecież nie ma żadnego problemu, no i wreszcie, bo samej autorce daleko do moralnego prowadzenia się. I tu przechodzimy do spraw osobistych słynnej seksuolog, której życie małżeńskie nie należało do typowych. Osobiste przeżycia zdecydowanie wpłynęły na jej późniejszą misyjną postawę. Wisłocka z początku nie przeżywała przyjemności w pożyciu ze swoim mężem. Odczuwała bóle i stroniła od seksu. Jej mąż natomiast ubóstwiał kobiety i nie miał problemu z wielokrotnym zdradzaniem jej. Czciła go jednak tak bardzo, że zdecydowała się na szokujący krok. Dołączyła do ich życia przyjaciółkę, która miała zaspokajać męża w łóżku. Sama wierzyła jednak, że mąż będzie kochał tylko ją. Ten toksyczny układ trwał kilka lat. Przyniósł na świat dwoje dzieci w tym samym roku – córkę Michalinie i syna jej przyjaciółce, Wandzie. Ukrywano przed innymi, że dzieci mają dwie matki. Oficjalnie były to bliźniaki Michaliny. Ta dziwna pięcioosobowa rodzina żyła razem przez lata w małym mieszkanku, w którym z roku na rok atmosfera gęstniała od chorej zazdrości, niedomówień i kłamstw. Ostatecznie, wszystko się rozpadło. Mąż odszedł, przyjaciółka wyprowadziła się, a jeden z chłopców dowiedział się, że jest synem własnej ciotki.

Jednak cała ta historia, mimo iż sensacyjna sama w sobie, została przytoczona w filmie nie bez powodu. W następnych latach życia nasza bohaterka poznała bowiem mężczyznę, który dbał w łóżku nie tylko o siebie, ale również o nią. Wtedy też Wisłocka odkryła, że jeśli tylko ktoś odpowiednio się nią zajmie, to seks może być dla niej wielką przyjemnością. To był wielki przełom w jej życiu, olśnienie, które spowodowało, że podjęła się misji napisania „instrukcji obsługi” kobiety (jak sama swoją książkę nazwała). Jej celem było to, by żadna inna kobieta nie musiała tak cierpieć, jak ona. By nie musiała przekształcać swojego życia w koszmar, jaki Wisłocka sobie zgotowała, doprowadzając własną historię do wyżyn absurdu i krzywdząc przy tym kilka osób. W tym filmie przeżycia osobiste bezpośrednio wpływają na determinację bohaterki, dzięki czemu rozumiemy jej pobudki i mocno kibicujemy jej działaniom.

Jak tylko mogłam

W jakimś sensie można uznać to dzieło za feministyczny manifest. Film mówi o kobiecie i został przez kobietę wyreżyserowany. Opowiada zresztą o wielu zdeterminowanych kobietach, które uparły się, by wydać książkę „Sztuka kochania”, i bez pomocy których by się to nie udało. Mówi także o dość wstydliwych sprawach, które wbrew pozorom wciąż są aktualne. Bo mimo że żyjemy w kulturze seksu (tak silnie kreowanej po rewolucji seksualnej), to o problemach tej sfery życia mówi się zdecydowanie mniej. Jesteśmy wręcz pod presją tej kultury. Filmy i popularna ikonografia wmawiają, że wszyscy uwielbiają seks i nikt nie ma z tym problemu, a ten kto go ma, jest śmiechu wart. To presja chyba gorsza niż tabu poprzedniej epoki. Dlatego film prawdopodobnie zrobi dobrą robotę, tym bardziej, że książkę „Sztuka kochania” po raz kolejny wznowiono w zeszłym roku i ponownie trafiła do księgarń.

Emancypacja kobiet w jakimś sensie wciąż jest procesem. Mimo że za rok będziemy obchodzić w Polsce stulecie otrzymania praw wyborczych przez kobiety oraz zrównania ich we wszystkich prawach z mężczyznami, to wydaje się, że społeczeństwo do prawodawstwa dojrzewa o wiele wolniej. Nie dotyczy to zresztą tylko Polski, ale całej kultury zachodniej. To temat na dłuższą rozprawę, choć sytuacja Polek (zarówno na polu edukacji, rynku pracy, jak i partnerstwa w związkach), wbrew pozorom bywa często lepsza od sytuacji ich koleżanek z innych krajów. W rankingu „The Economist” z 8 marca tego roku plasujemy się w pierwszej piątce po krajach skandynawskich! A postawa i determinacja kobiet z wizją i poczuciem misji, takich jak wyżej opisane bohaterki lub twórczynie filmów na ich temat, w wartościowy sposób stają się częścią tego procesu. Jak w jednym z listów pisała Maria Skłodowska-Curie: ,,W każdej epoce można mieć życie interesujące i użyteczne, a o to głównie chodzi, aby go nie zmarnować i móc sobie powiedzieć, jak Jean Christophe (...): Jak tylko mogłam”.